Był konkurs, wybrano zwycięzcę, ale do realizacji nigdy nie doszło. Znamy ten scenariusz aż za dobrze. Sprawa się komplikuje, gdy instytucja, która czekała na budowę nowej siedziby i planowała rozwój — straci nie tylko tę szansę, ale i swoje zasoby. Taki los najprawdopodobniej czeka Muzeum Sztuki Współczesnej w Antwerpii.
Muzeum Sztuki Współczesnej w Antwerpii (M HKA) powstało z inicjatywy Wspólnoty Flamandzkiej w latach 80. XX wieku. Na jego siedzibę wybrano dawny silos zbożowy przy ulicy Leuvenstraat, w pobliżu Królewskiego Muzeum Sztuk Pięknych. Za adaptację nietypowego obiektu do potrzeb wystawienniczych odpowiedzialny był lokalny architekt, Michel Grandsard. Pięć lat od otwarcia, w 1992 roku, powierzono mu rozbudowę gmachu, który stał się zbyt ciasny dla rosnących potrzeb muzeum. Wtedy też dobudowano charakterystyczną, cylindryczną bryłę i kilka dodatkowych pomieszczeń, uzyskując łącznie dodatkowe 2500 metrów kwadratowych powierzchni wystawienniczej.
Ten architektoniczny patchwork przez lata wymagał kolejnych remontów i przebudów, aby pomieścić liczącą blisko 8 tysięcy obiektów kolekcję, aż wreszcie, w czerwcu 2023 roku Wspólnota Flamandzka ogłosiła drugi już konkurs (pierwszy nie został rozstrzygnięty) na wybór zespołu projektowego, który stworzy nowy gmach muzeum na terenie Sądu Apelacyjnego w antwerpskiej dzielnicy Zuid. Spośród ponad pięćdziesięciu zgłoszeń wybrano sześć zespołów projektowych, ostatecznie zlecenie powierzono belgijskiej pracowni Bovenbouw Architectuur i zespołowi ze szwajcarskiego biura Christ & Gantenbein. Wstępny projekt nowego planu zagospodarowania przestrzennego budynku został zatwierdzony przez Miasto w 2024 roku. Siedziba muzeum miała stać się otwartym, dostępnym budynkiem, a także przestrzenną dominantą w panoramie miasta. Projekt był owocem negocjacji, podczas których szczególne znaczenie miały jakość koncepcji i zrównoważony rozwój.
projekt nowego Muzeum Sztuki Współczesnej w Antwerpii (M HKA)
© Bovenbouw Architectuur, Christ & Gantenbein | materiały prasowe M HKA
Na tę inwestycję rząd przeznaczył budżet w wysokości 130 milionów euro, a po wyborach w zeszłym roku, Caroline Gennez, nowa ministra kultury, miała podtrzymać tę decyzję.
Obecne M HKA emanuje atmosferą niezdobytej twierdzy. Nowe muzeum musi stać się domem otwartym, gdzie różnorodne działania co tydzień ożywiają muzeum. Przyjazną przestrzenią, do której po prostu się wchodzi, jak Hala Turbin w Tate czy forum w Centrum Pompidou. W ten sposób to muzeum jest na nowo wyobrażane: jako wspólna przestrzeń, miejsce spotkań dla różnorodnych ludzi, społeczności i światów artystycznych. Co więcej, ten nowy punkt orientacyjny w mieście nie tylko pomoże zrealizować międzynarodowe ambicje naszej flamandzkiej polityki w zakresie współczesnych sztuk wizualnych, ale także ma na celu zacieśnienie współpracy z innymi flamandzkimi instytucjami dziedzictwa współczesnego
projekt nowego Muzeum Sztuki Współczesnej w Antwerpii (M HKA)
© Bovenbouw Architectuur, Christ & Gantenbein | materiały prasowe M HKA
Kilka dni temu ministra kultury zapowiedziała jednak reformę flamandzkiego muzealnictwa mającą na celu reorganizację zbiorów publicznych i scentralizowanie zasobów sztuki współczesnej regionu — w efekcie której nie tylko nie powstanie nowy gmach M HKA, muzeum straci też swój status i do 2028 roku zostanie przekształcone w centrum sztuk wizualnych. Flagową instytucją sztuki w kraju stanie się S.M.A.K, czyli posiadające blisko 3 tysiące dzieł Miejskie Muzeum Sztuki Współczesnej z siedzibą w Gandawie, i tam też przeniesione zostaną znacznie większe zbiory M HKA. Czy zmieszczą się w nowej siedzibie? Może to być sporym wyzwaniem, zwłaszcza że w antwerpskiej kolekcji znajduje się między innymi... dom.
Z czego wynika ta zmiana decyzji rządu?
M HKA od dłuższego czasu zmaga się z własną tożsamością — twierdzi Gennez. — Komisja oceniająca wystawiła jej negatywną opinię. Muzeum jest postrzegane jako zamknięta twierdza w południowej części Antwerpii, mało związana z resztą środowiska sztuk wizualnych. Do tego nie było pewności, że koszt budowy nowego obiektu zmieści się w planowanych 130 milionach euro. Dlatego projekt został wstrzymany.
projekt nowego Muzeum Sztuki Współczesnej w Antwerpii (M HKA)
© Bovenbouw Architectuur, Christ & Gantenbein | materiały prasowe M HKA
Choć pracownicy placówki mają mieć zagwarantowane miejsca pracy, a w istniejącym budynku mają zostać przeprowadzone prace modernizacyjne, jest to poważny krok wstecz i zmarnowany wysiłek (a także fundusze) przeprowadzonego konkursu architektonicznego.
Petycję w obronie instytucji podpisało już ponad tysiąc osób.
Kwestionujemy twierdzenie ministry, że posiadanie dwóch muzeów sztuki współczesnej w jednym regionie jest „niespójną polityką”. M HKA i jego zbiory są zarówno zakorzenione lokalnie, jak i powiązane międzynarodowo, budowane przez cztery dekady. Delokalizacja zbiorów oznacza ich zniszczenie
— piszą twórcy apelu.
projekt nowego Muzeum Sztuki Współczesnej w Antwerpii (M HKA)
© Bovenbouw Architectuur, Christ & Gantenbein | materiały prasowe M HKA
Oszczędności budżetowych często szuka się właśnie w kulturze, podobny przypadek niedawno obserwowaliśmy przy okazji ogłoszonego w 2023 roku konkursu na przebudowę dawnego hotelu Cracovia na Muzeum Designu i Architektury w Krakowie (proj.: Biuro Projektów Lewicki Łatak). Kilka miesięcy po jego rozstrzygnięciu i politycznej zmianie, podjęto decyzję o wstrzymaniu finansowania tego przedsięwzięcia przez MKiDN. Podobnych przypadków jest znacznie więcej, pochłaniają olbrzymie sumy pieniędzy oraz nakłady czasu i pracy osób zaangażowanych w ich przeprowadzenie i udział. Kultura, która często zajmuje ostatnie miejsca w arkuszach kalkulacyjnych, ma niezwykle istotną rolę w społeczeństwie — warto więc przy decyzjach z nią związanych stawiać na rzetelne analizy i transparentny dialog wszystkich zaangażowanych stron.
