Projekt specjalistycznego gospodarstwa wiejskiego z owczarnią autorstwa Jana Nowakowskiego powstał w ramach przedmiotu „Projektowanie ruralistyczne” na Wydziale Architektury Politechniki Poznańskiej. Założenie zlokalizowano w Ustrzykach Dolnych, w rejonie Strwiążyka, a jednym z głównych założeń było połączenie funkcjonalności współczesnego gospodarstwa z charakterem otwartego, górskiego krajobrazu. Projekt nie zakłada stworzenia jednego dużego kompleksu. Zamiast tego zabudowę rozproszono po terenie, dostosowując jej rozmieszczenie do topografii działki, istniejących dróg i naturalnego spływu wód. Inspiracją dla formy architektonicznej stały się tradycyjne chaty bojkowskie, których współczesna interpretacja pozwoliła zachować lokalny charakter założenia bez dosłownego kopiowania historycznej zabudowy.
© Jan Nowakowski
zabudowa podporządkowana terenowi
Punktem wyjścia dla projektu była analiza ukształtowania działki oraz jej najbliższego otoczenia. Duże znaczenie miały spadki terenu, istniejąca sieć komunikacyjna, sąsiednia zabudowa oraz kierunki odpływu wody. Na tej podstawie teren podzielono na dwie główne strefy – gospodarczą i pastwiskową.
W centralnej części działki znajduje się strefa warsztatowa, w której zaplanowano garaż, warsztat oraz wiatę na maszyny. Budynki tworzą bardziej zwartą część gospodarstwa, obsługiwaną przez pętlę komunikacji kołowej. Pozostała część terenu została przeznaczona przede wszystkim na wypas zwierząt.
© Jan Nowakowski
Wyżej położona strefa pastwiskowa skupia główną owczarnię oraz dodatkowe obiekty związane z hodowlą – stodołę, obornik i pawilon zdrowia. Bezpośrednio na terenie wybiegu rozmieszczono również niewielkie wiaty dla owiec. Poszczególne elementy połączono drogami technicznymi, pieszymi kładkami i ogrodzeniami, a komunikację na rozległym obszarze pastwiska zapewnia nieutwardzony ciąg przystosowany do poruszania się quadem. Rozproszenie zabudowy pozwala ograniczyć jej wizualną dominację i zachować charakter otwartego krajobrazu. Poszczególne budynki nie konkurują ze sobą, lecz tworzą zespół dostosowany do skali wiejskiego otoczenia.
owczarnia jako centrum gospodarstwa
Najważniejszym elementem założenia jest główna owczarnia. Jej wydłużony plan został podporządkowany organizacji pracy i codziennej opiece nad zwierzętami. Po obu stronach centralnego korytarza paszowego znajdują się strefy przeznaczone dla owiec, co ułatwia karmienie i obsługę gospodarstwa.
W części wejściowej zlokalizowano magazyn, biuro, pomieszczenie sanitarne oraz zaplecze techniczne. Otwarta konstrukcja wnętrza pozwala na elastyczne kształtowanie poszczególnych stref. Rytm drewnianych słupów może wyznaczać układ legowisk i wygrodzeń, dostosowując przestrzeń do potrzeb gospodarstwa. Na jakość wnętrza wpływa również sposób jego doświetlenia. Poziome otwory okienne oraz świetlik wprowadzają światło dzienne do strefy legowiskowej, jednocześnie zachowując charakter budynku podporządkowanego funkcji hodowlanej.
© Jan Nowakowski
współczesna interpretacja lokalnej architektury
Forma owczarni i mniejszych wiat została oparta na charakterystycznych, stromych dachach krytych strzechą. W niektórych miejscach połacie schodzą niemal do poziomu terenu, dzięki czemu budynki mają miękką, niską sylwetę i mocniej wiążą się z krajobrazem.
Materiały również odwołują się do regionalnego charakteru miejsca. Drewniana konstrukcja, jasne deskowanie i kamienne partie cokołowe tworzą prosty zestaw materiałowy inspirowany lokalną architekturą. Nie jest to jednak próba rekonstrukcji tradycyjnego budownictwa, lecz jego współczesne przetworzenie dostosowane do potrzeb gospodarstwa.
Odmiennie rozwiązano budynki warsztatowe. Zamiast strzechy zastosowano charakterystyczną, schodkową konstrukcję drewnianą krytą blachą. Forma ta została podporządkowana również względom technicznym – umożliwia intensywną cyrkulację powietrza oraz sprawne odprowadzanie wilgoci z wnętrz.
© Jan Nowakowski
woda jako element organizujący teren
Jednym z istotnych zagadnień projektu jest gospodarowanie wodą na pochyłej działce. Naturalny spływ powierzchniowy został wykorzystany jako punkt wyjścia do stworzenia systemu koryt deszczowych, które przechwytują wodę i kierują ją do zbiornika retencyjnego. System wodny został powiązany z układem dróg oraz zagospodarowaniem zieleni. Dzięki temu rozwiązania związane z retencją nie funkcjonują jako osobna infrastruktura techniczna, ale stają się częścią organizacji całego gospodarstwa.
Takie podejście pozwala połączyć wymagania związane z hodowlą, transportem i obsługą gospodarstwa z uwzględnieniem naturalnych procesów zachodzących na terenie. Topografia nie jest więc przeszkodą, którą należy zniwelować, lecz jednym z podstawowych elementów kształtujących projekt.
© Jan Nowakowski
Projekt Jana Nowakowskiego jest próbą współczesnego spojrzenia na gospodarstwo górskie. Zamiast zwartego kompleksu powstaje zespół mniejszych obiektów, których rozmieszczenie wynika z topografii i sposobu funkcjonowania gospodarstwa. Konsekwentne wykorzystanie drewna, kamienia i strzechy oraz ograniczona skala poszczególnych budynków pozwalają zachować czytelność całego założenia, jednocześnie pozostawiając otwarty charakter terenu. Architektura ma tutaj przede wszystkim służyć codziennej pracy i opiece nad zwierzętami, ale jednocześnie pozostawać częścią krajobrazu Ustrzyk Dolnych.
