Czy architektura może stać się częścią krajobrazu równie naturalną jak zbocze, winnica i nurt rzeki? Projekt dyplomowy Alicji Klimek z Wydziału Architektury Politechniki Poznańskiej odpowiada na to pytanie, proponując Enotekę nad Dunajcem w Zbyszycach jako miejsce łączące rozwijającą się tradycję winiarską regionu z architekturą mocno osadzoną w naturalnym ukształtowaniu terenu. Zamiast dominować nad krajobrazem, obiekt wykorzystuje jego geometrię, częściowo zagłębia się w stok i otwiera na panoramę doliny.
plan zagospodarowania terenu
© Alicja Klimek
Enoteka jako centrum winiarskiego szlaku
Projekt powstał w odpowiedzi na rozwój enoturystyki w Małopolsce, szczególnie w rejonie Jeziora Rożnowskiego. Coraz większa liczba lokalnych winnic tworzy potrzebę powstawania miejsc, które mogą integrować środowisko winiarzy, mieszkańców, turystów i koneserów wina. Zaprojektowana Enoteka ma pełnić właśnie taką funkcję – być przestrzenią prezentacji i degustacji lokalnych produktów, ale również miejscem związanym z procesem ich powstawania.
Lokalizacja w Zbyszycach, w gminie Gródek nad Dunajcem, nie została wybrana przypadkowo. Atrakcyjność krajobrazu oraz sąsiedztwo szlaków turystycznych pozwalają połączyć funkcję obiektu z potencjałem turystycznym regionu. Jednocześnie położenie na stoku opadającym w kierunku doliny Dunajca stało się jednym z najważniejszych czynników kształtujących architekturę.
elewacje
© Alicja Klimek
dwie bryły zamiast jednego monolitu
Jednym z podstawowych założeń projektu było stworzenie obiektu, który nie konkuruje z otoczeniem, lecz możliwie mocno się w nie wpisuje. Zamiast jednego dużego budynku zdecydowano się na rozbicie części nadziemnej na dwie niezależne bryły. Łączy je rozbudowana część podziemna, która wykorzystuje naturalne ukształtowanie terenu.
Szczególnym zabiegiem kompozycyjnym jest obrót jednej z brył o 45 stopni względem głównej osi założenia. Dzięki temu budynki lepiej odpowiadają przebiegowi poziomic, a jednocześnie otwierają wybrane osie widokowe na meandrujący Dunajec.
elewacje
© Alicja Klimek
Architektura od strony drogi pozostaje stosunkowo powściągliwa. Dzięki częściowemu zagłębieniu obiektu w zboczu jego rzeczywista skala nie jest od razu widoczna. Od strony dojazdu pojawiają się przede wszystkim niewielkie pawilony zatopione w zieleni. Dopiero wejście do środka i skierowanie się w stronę doliny pozwala odkryć pełną skalę założenia.
budynek wyrastający ze stoku
Ukształtowanie terenu zostało wykorzystane również w organizacji funkcjonalnej. Na poziomach nadziemnych znalazły się przede wszystkim funkcje reprezentacyjne, recepcyjne i degustacyjne. Otwarte przestrzenie zostały skierowane w stronę krajobrazu, umożliwiając obserwowanie otaczających winnic i doliny.
Najważniejsza część technologiczna została natomiast umieszczona pod ziemią. W podziemiu zaprojektowano przestrzenie produkcyjno-magazynowe oraz leżakownię. Zagłębienie pomieszczeń w stoku ma nie tylko znaczenie przestrzenne. Pozwala również wykorzystać naturalne właściwości gruntu do stabilizacji temperatury i wilgotności, istotnych podczas przechowywania i dojrzewania wina.
© Alicja Klimek
Podziemna część pełni jednocześnie funkcję konstrukcyjnego i funkcjonalnego łącznika pomiędzy dwiema nadziemnymi bryłami. Dzięki temu rozbicie budynku nie prowadzi do utraty spójności całego założenia.
platforma nad doliną
Najbardziej wyrazistym elementem projektu jest dynamiczne nadwieszenie, które wysuwa się daleko poza obrys podstawy budynku i kieruje w stronę krajobrazu. Przypomina dużą platformę widokową zawieszoną nad zboczem.
Zlokalizowana tutaj w pełni przeszklona fasada pozwala maksymalnie otworzyć wnętrze na panoramę doliny Dunajca. Przeszklenia zostały podzielone rytmem stalowych elementów konstrukcyjnych, które pozostają widoczne zarówno na elewacji, jak i we wnętrzu. Konstrukcja nie jest więc ukrywana, ale staje się jednym z głównych środków wyrazu architektonicznego.
© Alicja Klimek
W efekcie powstaje mocny kontrast pomiędzy ciężarem betonowych brył i gabionowych ścian a lekką, przeszkloną częścią wysuniętą nad zbocze.
beton, kamień i stal
Materiałowo projekt opiera się na surowym betonie architektonicznym, gabionach, szkle i stali. Beton nadaje budynkom masywny, niemal rzeźbiarski charakter. Z kolei gabiony wypełnione kamieniem stanowią bezpośrednie nawiązanie do lokalnej geologii oraz struktury fliszu karpackiego.
Południowe elewacje zostały bardziej otwarte na światło i widoki, podczas gdy pełniejsze ściany od strony północnej ograniczają straty ciepła. Widoczne stalowe kratownice podkreślają konstrukcyjny charakter nadwieszenia i wprowadzają do projektu wyraźnie współczesny element.
Zestawienie ciężkich, mineralnych materiałów z dużymi powierzchniami szkła pozwala zbudować architekturę jednocześnie mocną i otwartą. Budynek nie próbuje imitować naturalnego krajobrazu, ale korzysta z jego materiałowego i przestrzennego języka.
© Alicja Klimek
architektura i środowisko
Ochrona istniejącego krajobrazu stanowi jeden z fundamentów projektu. Istotnym założeniem było zachowanie tradycyjnych, rzędowych upraw winorośli w bezpośrednim sąsiedztwie obiektu. Projekt przewiduje również retencję wód opadowych oraz rozległe zielone dachy, które pomagają włączyć architekturę w naturalny charakter działki.
Częściowe zagłębienie budynku w ziemi ma przy tym znaczenie nie tylko krajobrazowe, ale również energetyczne. Wykorzystanie właściwości termicznych gruntu wspiera stabilizację warunków potrzebnych do przechowywania wina i może ograniczać zapotrzebowanie na energię.
Dzięki temu granica pomiędzy budynkiem a wzgórzem staje się mniej oczywista. Enoteka nie jest obiektem ustawionym na krajobrazie, lecz strukturą, która częściowo z niego wyrasta i w niego się zagłębia.
© Alicja Klimek
dyplom oparty na kontekście miejsca
Dyplom inżynierski Alicji Klimek został obroniony na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej, powstał pod kierunkiem promotora prof. Michała Krupy. Projekt został wysoko oceniony za konsekwentne połączenie walorów przyrodniczych regionu z ideą odbudowy tradycji winiarskich w południowej Polsce.
Promotor zwrócił uwagę przede wszystkim na umiejętne wykorzystanie naturalnego ukształtowania terenu. Wyrazista forma, mimo znacznych gabarytów, nie zaburza odbioru krajobrazu dzięki częściowemu ukryciu budynku w ziemi. Docenione zostały również rozwiązania funkcjonalne, techniczne i estetyczne oraz czytelność układu pomimo zastosowania przecinających się brył na różnych poziomach.
„Enoteka nad Dunajcem” pokazuje, że architektura związana z turystyką i produkcją wina może jednocześnie stać się narzędziem ochrony i promocji lokalnego krajobrazu. Beton, kamień, szkło i stal spotykają się tutaj z zielenią, stokiem, winnicami i panoramą Dunajca, tworząc obiekt, który nie odcina się od miejsca, lecz buduje z nim bezpośrednią relację.
