Jak nadać nowe znaczenie nieczynnemu kamieniołomowi, nie odbierając mu jego naturalnego charakteru? Projekt „Łom Karmelitów – Centrum Dawnego Górnictwa Skalnego” autorstwa Ignacego Kielana, studenta IV roku architektury na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej im. Tadeusza Kościuszki, zakłada przekształcenie historycznego wyrobiska w miejsce edukacji, rekreacji i poznawania dziedzictwa geologicznego. Projekt powstał jako dyplom inżynierski pod kierunkiem prof. Michała Krupy.
plan zagospodarowania terenu © Ignacy Kielan 
kamieniołom z wielowiekową historią
„Łom Karmelitów” znajduje się we wsi Dębnik, w gminie Krzeszowice, na terenie Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie. Miejsce ma wyjątkową historię związaną z wydobyciem czarnego marmuru dębnickiego. Eksploatacja złoża sięga XIV wieku, a pozyskiwany tutaj materiał wykorzystywano później przy budowie i dekoracji wielu obiektów reprezentacyjnych oraz sakralnych w Polsce.
Dębnicki marmur jest odmianą wapienia powstałego z morskich osadów. Charakterystyczną czarną barwę zawdzięcza obecności bituminów. Wielowiekowa działalność wydobywcza pozostawiła w krajobrazie wyraźne ślady, które dziś tworzą wyjątkowe środowisko geologiczne i krajobrazowe.
schemat
© Ignacy Kielan
Projekt Ignacego Kielana zakłada wykorzystanie tego potencjału. Nieczynny kamieniołom ma stać się miejscem, w którym historia wydobycia, geologia i współczesna edukacja spotykają się w jednej przestrzeni.
forma inspirowana skalnymi półkami
Punktem wyjścia dla koncepcji była wizja lokalna. Szczególną uwagę autora zwróciły trzy skalne półki znajdujące się w naturalnym zbiorniku wodnym oraz kilkumetrowa ściana skalna zamykająca zbiornik od strony zachodniej.
To właśnie te elementy, wykonane z czarnego marmuru dębnickiego, stały się inspiracją dla projektowanej architektury. Ich forma i układ zostały przełożone na bryłę budynku wystawienniczo-edukacyjnego, który został zaprojektowany nad głównym wyłomem kamieniołomu.
elewacja
© Ignacy Kielan
Obiekt piętrzy się na zboczu i przyjmuje tarasową formę, dzięki czemu staje się przestrzennym przedłużeniem istniejących struktur skalnych. Architektura nie została potraktowana jako niezależny element, lecz jako kolejna warstwa krajobrazu.
corten zamiast imitacji skały
Budynek został wykończony panelami ze stali corten, które wyraźnie odróżniają nową architekturę od historycznej tkanki kamieniołomu. Zastosowanie materiału ma podkreślać współczesny charakter obiektu i czytelnie zaznaczać granicę pomiędzy istniejącym a projektowanym.
Inspiracji dostarczyły również przemysłowe maszyny górnicze, co znajduje odzwierciedlenie zarówno w formie, jak i materiałowości budynku.
Obiekt został wyniesiony ponad wyższą krawędź zagłębienia. Rozwiązanie to związane jest również z możliwością okresowych zmian poziomu wody w zbiorniku podczas intensywnych opadów. Poniżej budynku zaprojektowano jedynie nierdzewny, ażurowy taras, który tworzy pierwszy poziom przejścia pomiędzy naturalnym krajobrazem a architekturą.
© Ignacy Kielan
Kompozycję uzupełniają wolnostojące ściany, będące przedłużeniem kierunków wyznaczonych przez projekt. Ich zadaniem jest między innymi ukierunkowanie wzroku na najważniejsze fragmenty przeciwległej ściany kamieniołomu.
architektura jako część większej trasy
Budynek stanowi tylko jeden z elementów szerszego założenia. Projekt obejmuje również całościowe zagospodarowanie terenu wokół kamieniołomu, wykorzystujące jego wielopoziomowe ukształtowanie oraz walory widokowe.
Autor nie ograniczył się do samego wyrobiska. Istotnym założeniem było takie uporządkowanie otoczenia, aby poza niezbędnymi działaniami związanymi z zabezpieczeniem struktur skalnych i oczyszczeniem terenu zachować możliwość naturalnego odbioru krajobrazu.
Wokół kamieniołomu zaprojektowano park edukacyjny, którego układ opiera się na pętli pozwalającej zwiedzać teren w różnych kierunkach i na różne sposoby.
park edukacyjny i punkty widokowe
W ramach zagospodarowania przewidziano ścieżki edukacyjne, miejsca rekreacji, tarasy widokowe oraz kładkę widokową wpisaną w istniejącą zieleń. Kładka została zaprojektowana na ścianie kamieniołomu oferującej szczególne walory obserwacyjne. Pozwala spojrzeć na wyrobisko z innej perspektywy, jednocześnie pozostając częścią większego systemu komunikacji. Budynek centrum stanowi jeden z przystanków tej edukacyjnej pętli. Przejście przez obiekt pozwala płynnie kontynuować wędrówkę po terenie, a poszczególne elementy zagospodarowania pozostają w relacji z architekturą.
© Ignacy Kielan
Istotą projektu jest połączenie ochrony wyjątkowego krajobrazu z możliwością jego ponownego wykorzystania. Dawny kamieniołom nie wraca do funkcji wydobywczej. Zamiast tego staje się miejscem poznawania historii eksploatacji, geologii oraz przemian krajobrazu.
Jak podkreśla promotor, prof. Michał Krupa projekt jest ambitną próbą adaptacji przestrzeni powyrobiskowej do nowej funkcji. Szczególnie wysoko oceniono integrację nowej formy z wymagającym kontekstem technicznym i kulturowym, a także powiązanie architektury z topografią i historią miejsca.
© Ignacy Kielan
„Łom Karmelitów” pokazuje, że nieczynny kamieniołom może funkcjonować nie jako zamknięty ślad dawnej działalności przemysłowej, ale jako żywa przestrzeń edukacyjna i krajobrazowa. Nowa architektura porządkuje teren, prowadzi użytkowników przez kolejne poziomy wyrobiska i otwiera możliwość ponownego odkrycia miejsca, którego historia sięga setek milionów lat wstecz.
