Tselinny Center of Contemporary Culture,
projekt: Asif Khan Studio
Tselinny Center of Contemporary Culture w Ałma-Acie powstało w budynku dawnego kina z 1964 roku, jednego z najbardziej rozpoznawalnych przykładów radzieckiego modernizmu w mieście. Asif Khan Studio przekształcił je w pierwsze niezależne centrum kultury współczesnej w Kazachstanie — miejsce, w którym rekonstrukcja budynku splata się z pamięcią miasta i nowym programem artystycznym. To projekt, który nie zaciera trudnej historii, lecz pozwala odczytać ją z innej perspektywy.
Tselinny Center, Ałmaty — © Laurian Ghinitoiu, Asif Khan Studio
kino z trudną pamięcią
Dawne kino Tselinny zbudowano dla uczczenia dziesiątej rocznicy radzieckiej kampanii „Tselina”, związanej z zagospodarowaniem tak zwanych dziewiczych ziem. Już sama nazwa obiektu miała więc znaczenie polityczne: opowiadała o podboju stepu i podporządkowaniu krajobrazu ideologii. Budynek ustawiono też tak, by zasłaniał widok na pobliską katedrę św. Mikołaja. W przestrzeni miasta radziecka nowoczesność przesłoniła wcześniejszą historię Ałmaty. Przez kolejne dekady monumentalna bryła traciła swoją pierwotną funkcję. Kino wielokrotnie przebudowywano, dzieląc jego przestrzeń i dostosowując ją do komercyjnych funkcji. Działały tu kluby, bary, restauracja, studio fotograficzne i showroom meblowy. Obiekt, który miał być narzędziem reprezentacji, stał się miejscem chaotycznych przekształceń.
Tselinny Center, Ałmaty — © Laurian Ghinitoiu, Asif Khan Studio
nowe życie dawnego kina Tselinny
W 2017 roku budynek przejęło Tselinny Center of Contemporary Culture, tworzone jako platforma dla artystów z Kazachstanu i Azji Centralnej. Transformacja trwała niemal osiem lat. W tym czasie instytucja prowadziła program artystyczny w różnych miejscach Ałma-Aty, organizując wydarzenia, spotkania, publikacje i działania edukacyjne. Dzięki temu budynek nie był tylko przestrzenią czekającą na nową funkcję. Jego charakter kształtował się równolegle z instytucją, która miała go wypełnić.
Tselinny Center, Ałmaty — © Laurian Ghinitoiu, Asif Khan Studio
rekonstrukcja bez utraty skali
Ze względu na niestabilność sejsmiczną część budynku trzeba było odtworzyć niemal od podstaw. Zrekonstruowano foyer i boczne skrzydła, wprowadzając nowe funkcje: pracownię edukacyjną, kawiarnię otwartą na zieleń, biura, sale spotkań, warsztaty i zaplecze techniczne. Najważniejszą decyzją było jednak zachowanie dawnej sali kinowej. Jej ściany i konstrukcję dachu wzmocniono, a wnętrze oczyszczono z późniejszych warstw. Dawna widownia przestała być salą podporządkowaną jednemu kierunkowi patrzenia. Stała się dużą, swobodnie programowaną przestrzenią, gotową na wystawy, performanse, koncerty i wydarzenia eksperymentalne.
Tselinny Center, Ałmaty — © Laurian Ghinitoiu, Asif Khan Studio
chmura wpisana w betonową bryłę
Najbardziej rozpoznawalnym gestem projektu jest miękki, obły próg wejściowy, który Asif Khan opisuje jako chmurę zawieszoną w betonowej ramie. Ten element łagodzi surowość modernistycznej bryły i zmienia sposób, w jaki budynek spotyka się z miastem. Zamiast jednego, hierarchicznego wejścia pojawia się bardziej płynna granica między wnętrzem a otoczeniem. Motyw chmury powraca także na elewacjach północnej i południowej. Tworzy je abstrakcyjny język znaków rozwinięty na podstawie form odnalezionych w replice muralu Evgeny'ego Sidorkina. Nie są to dosłowne ornamenty, lecz wizualne ślady pamięci: znajome, choć trudne do jednoznacznego odczytania.
Tselinny Center, Ałmaty — © Laurian Ghinitoiu, Asif Khan Studio
parter otwarty na miasto
Ważną częścią przebudowy było obniżenie posadzki parteru i usunięcie wewnętrznych różnic poziomów. Zniknęły także schody przy głównym wejściu. W ich miejsce powstała jedna, ciągła płaszczyzna, która łączy wnętrze z otaczającym krajobrazem. Ten gest ma wymiar praktyczny i symboliczny. Ułatwia dostęp do centrum, a jednocześnie przywołuje obraz stepu jako wspólnego gruntu. Materiały rozwijają tę opowieść: w krajobrazie wykorzystano zaokrąglone kamienie rzeczne wydobyte podczas prac i zebrane w regionie Ałma-Ata, recepcję wykonano z wapienia z okolic Mangystau, a w foyer pojawia się pigmentowany beton w ziemistych odcieniach.
Tselinny Center, Ałmaty — © Laurian Ghinitoiu, Asif Khan Studio
światło wpuszczone do wnętrza dawnego kina
Na poziomie parteru pojawiły się stalowo-szklane przeszklenia, dzięki którym naturalne światło po raz pierwszy dociera do dawnej sali kinowej. Kształty nowych otwarć nawiązują do abstrakcyjnych znaków obecnych na elewacjach, dlatego okna nie są tylko technicznym dodatkiem, ale częścią języka całego projektu. Budynek otwiera się przy tym z kilku stron — w kierunku parku, katedry, nowych placów i krajobrazu rzeki.
Tselinny Center, Ałmaty — © Laurian Ghinitoiu, Asif Khan Studio
kultura jako forma naprawy
Otwarciu centrum towarzyszy program BARSAKELMES, oparty na performansie realizowanym w dawnej sali kinowej. Głosy, kostiumy, dźwięki i instalacje artystyczne tworzą dialog z odnowioną architekturą, ale też z pamięcią miejsca. Projekt nie próbuje uczynić z dawnego kina neutralnego tła. Przeciwnie — wydobywa napięcia zapisane w budynku i przepisuje je na język współczesnej kultury. Pozostawienie nazwy Tselinny jest świadomym gestem. Słowo związane niegdyś z kolonizacją stepu zostaje przechwycone i skierowane ku innej przyszłości: nie jako znak podboju, lecz jako metafora żyznego gruntu dla sztuki. W tym sensie projekt Asifa Khana nie jest tylko adaptacją modernistycznego kina. To próba stworzenia miejsca, w którym architektura, pamięć i współczesna twórczość mogą działać razem — bez łatwego pojednania, ale z uważnością na to, co zostało wymazane.
