Diriyah Art Futures,
projekt: Schiattarella Associati
Sztuka cyfrowa trafiła tu do budynku, który wygląda, jakby wyrósł z pustynnego zbocza. Diriyah Art Futures pod Rijadem, zaprojektowane przez włoską pracownię Schiattarella Associati, nie tworzy jednej monumentalnej bryły, lecz układ niskich, piaskowych form przeciętych zacienionymi przejściami. Zamiast epatować technologicznym charakterem architektura czerpie z krajobrazu i budownictwa regionu Nadżd, wykorzystując ich najważniejsze zasady: ochronę przed słońcem, naturalny przepływ powietrza i ścisły związek z terenem.
Piaskowe bryły Diriyah Art Futures wpisano w granicę między miastem a rolniczym krajobrazem — ©Antoine Horenbeek
na styku miasta i oazy
Diriyah Art Futures powstało w Ad-Dirijji, na północny zachód od Rijadu, w pobliżu historycznej dzielnicy At-Turaif. Dawna stolica pierwszego państwa saudyjskiego, wpisana na Listę światowego dziedzictwa UNESCO, jest jednym z najważniejszych zachowanych przykładów architektury Nadżdu. Jej gliniane mury, zwarte kwartały i wąskie uliczki przez stulecia odpowiadały na wymagające warunki środkowej części Półwyspu Arabskiego. Teren przeznaczony pod nowe centrum sztuki znajduje się na krawędzi skalistego wzniesienia biegnącego wzdłuż doliny Wadi Hanifa. Od strony miasta sąsiaduje ze zwartą zabudową, a z drugiej otwiera się na ogrody, pola uprawne, studnie i gaje palmowe. Architekci potraktowali tę lokalizację jak przestrzenną granicę, która nie powinna odcinać od siebie dwóch krajobrazów, lecz umożliwiać przechodzenie pomiędzy nimi. Dawne mury miejskie pełniły podobną funkcję. Wyznaczały czytelną granicę, ale ich bramy pozwalały transportować do miasta wodę, plony i materiały budowlane. Schiattarella Associati przełożyło tę zasadę na współczesny język architektury: kompleks jest wyrazisty, a zarazem porowaty, pełen prześwitów, szczelin i prowadzących w stronę doliny przejść.
Wąskie przejścia i schody pomiędzy budynkami przywołują układ uliczek historycznej Ad-Dirijji — ©Hassan A. Alshatti
zamiast gmachu – fragment miasta
Diriyah Art Futures nie zostało zaprojektowane jako zwarta budowla z reprezentacyjną fasadą. Poszczególne części programu rozmieszczono w szeregu smukłych, rozciągniętych poziomo brył, których układ podąża za ukształtowaniem zbocza. Dzięki temu kompleks nie dominuje nad otoczeniem, mimo rozbudowanej funkcji i dużej powierzchni. Pomiędzy budynkami pojawiają się wąskie uliczki, niewielkie place i głębokie przejścia. Ich proporcje nawiązują do historycznej zabudowy Ad-Dirijji, jednak nie są jej dosłowną rekonstrukcją. Architekci wykorzystali dawną logikę przestrzenną, aby stworzyć współczesny fragment miasta, w którym poszczególne funkcje łączy się stopniowo, przechodząc przez kolejne strefy światła i cienia. Rytm brył zmienia się wraz z naturalnym przebiegiem terenu. To krajobraz wyznacza geometrię założenia, a nie odwrotnie. Takie podejście pozwoliło zachować horyzontalny charakter miejsca i wizualną ciągłość pomiędzy skalistym płaskowyżem a zielenią w dolinie.
Horyzontalne uskoki i głębokie szczeliny rozbijają długą elewację, nawiązującą kolorystyką do pustynnego otoczenia — ©Antoine Horenbeek
cień staje się częścią planu
Rozcięcia pomiędzy bryłami nie pełnią wyłącznie funkcji komunikacyjnej. W gorącym, pustynnym klimacie tworzą osłonięte strefy, do których bezpośrednie światło słoneczne dociera tylko przez część dnia. Zwężenia przyspieszają ruch powietrza, a kanały wentylacyjne skierowane w stronę bardziej wilgotnej doliny Wadi Hanifa pomagają wprowadzać chłodniejsze powietrze w głąb kompleksu. Rozwiązania znane z tradycyjnych osad połączono ze współczesnymi instalacjami. Ustawienie budynków ogranicza nadmierne nasłonecznienie, system geotermiczny wspomaga chłodzenie, a woda deszczowa jest gromadzona i ponownie wykorzystywana. W ten sposób odpowiedź na klimat nie została ukryta w technicznym zapleczu, lecz wpłynęła na cały układ przestrzenny. Architektura Diriyah Art Futures pokazuje, że zasady środowiskowe mogą stać się punktem wyjścia do projektowania formy. Cień, przewiew i zwarta zabudowa nie są tu dodatkami, ale elementami równie ważnymi jak ściany czy stropy.
Naturalne światło dociera do podziemnego wnętrza przez rozległy świetlik umieszczony nad centralną przestrzenią spotkań — ©Hassan A. Alshatti
laboratoria pod pustynnym światłem
Diriyah Art Futures łączy funkcje wystawiennicze, badawcze i edukacyjne. W kompleksie znalazły się galerie, pracownie artystyczne, laboratoria, audytorium oraz centrum kształcenia w zakresie nowych mediów i języków cyfrowych. Nie jest to więc wyłącznie muzeum, lecz również miejsce produkcji, eksperymentowania i wymiany wiedzy. Laboratoria i studia sztuki cyfrowej umieszczono w podziemnej części budynku, chronionej przed intensywnym słońcem oraz wysoką temperaturą. W jej centrum powstała otwarta przestrzeń spotkań. Naturalne światło dociera do niej przez rozległy świetlik o formie odwróconego dzwonu, który prowadzi promienie głęboko pod powierzchnię terenu. Umieszczenie części programu pod ziemią pomaga ustabilizować warunki wewnętrzne, a jednocześnie pozwala ograniczyć wysokość zabudowy. Rozbudowane zaplecze technologiczne nie zmienia więc kompleksu w odizolowaną, szczelną konstrukcję. Pozostaje ukryte wewnątrz architektury podporządkowanej skali krajobrazu.
Proste, kamienne bryły zmieniają wygląd pod wpływem ostrego światła i głębokich cieni
©Hassan A. Alshatti
materiały przejmują kolory pustyni
Związek z miejscem podkreślają lokalne materiały. We wnętrzach wykorzystano gliniane tynki oraz kamień z okolic Rijadu, którego barwa i faktura przywodzą na myśl scementowany pustynny piasek. Pod wpływem ostrego światła powierzchnie nabierają zmiennych odcieni, dzięki czemu granica pomiędzy gruntem a budynkiem staje się mniej wyraźna. W kawiarni pojawia się ażurowa osłona inspirowana tradycyjną maszrabijją. Filtruje światło i tworzy na ścianach ruchome układy cieni, a jednocześnie ogranicza widoczność wnętrza z zewnątrz. W podziemnych laboratoriach paleta materiałowa staje się bardziej współczesna: glinę i kamień zastępują stal, szkło, beton oraz drewno. Diriyah Art Futures nie naśladuje historycznej architektury Ad-Dirijji ani nie próbuje ukrywać nowego przeznaczenia budynku. Schiattarella Associati wykorzystało jednak wiedzę zapisaną w dawnych ulicach, murach i dziedzińcach. W rezultacie centrum poświęcone przyszłości sztuki nie zostało odseparowane od miejsca, lecz głęboko w nim zakorzenione.
