okno zamknie się za 5

computer zapisz w ulubionych

Dworcowe mozaiki Wojciecha Fangora wśród zabytków

Marta Kowalska
30 grudnia '20

Artysty Wojciecha Fangora przedstawiać nie trzeba. Mało kto wie, że jest autorem mozaik zdobiących Dworzec Warszawa Śródmieście. Abstrakcyjne kompozycje z różnokolorowych ceramicznych płytek zdobią ściany i sufity podziemnej części Dworca Warszawa Śródmieście od ponad 60 lat. W grudniu 2020 roku mozaiki Wojciecha Fangora zostały wpisane do rejestru zabytków.

projekt Dworca Warszawa Śródmieście

Dworzec kolejowy Warszawa Śródmieście w Alejach Jerozolimskich niemal w całości znajduje się pod ziemią. Dworzec powstał w latach 50. XX wieku według projektu architektów Arseniusza Romanowicza i Piotra Szymaniaka, którzy wtórnie wykorzystali mury hali peronowej zniszczonego w czasie wojny Dworca Głównego. Z tamtego czasu pochodzą m.in. dwa socrealistyczne pawilony wejściowe, wzniesione symetrycznie do osi Pałacu Kultury.

Podziemną część wykończono już w latach 60., a projekty powstały w latach 1960-1962 w Zakładach Artystyczno-Badawczych warszawskiej ASP, awangardowej pracowni działającej w ramach Wydziału Architektury Wnętrz, pod kierownictwem architektów Jerzego Sołtan i Zbigniewa Ihnatowicza. W zespole znalazły się wybitne osobowości polskiej architektury, plastyki i wzornictwa, m.in.: malarz Wojciech Fangor, rysownik i rzeźbiarz Lech Tomaszewski, architekt wnętrz Bogusław Smyrski, autorzy ceramiki artystycznej Helena i Lech Grześkiewiczowie, a także specjaliści od akustyki, oświetlenia.

Wnętrze Dworca Śródmieście na tamte lata było niezwykle nowatorskie, szokowało rozwiązaniami przestrzennymi i plastycznymi. Halę peronową oraz przylegające do niej pomieszczenia wykończono trawertynem i płukanym betonem. Filary podtrzymujące strop obito artystycznie perforowaną blachą. Nad peronami zawieszono metalowe żebra, które nie tylko tłumiły hałas pociągów, ale i rozpraszały światło umieszczonych nad nimi lamp. W salach kas i poczekalni pod sufitami zawisły awangardowe lampy w formie czarnych tubusów. Na peronach i w poczekalniach ustawiono charakterystyczne ławki z falistymi siedziskami. Do informacji wizualnej zaprojektowano specjalny krój liter.

mozaiki Wojciecha Fangora

fot. powojenny modernizm

mozaiki Wojciecha Fangora

Dodatkową dekoracją dworca są abstrakcyjne mozaiki, których autorem był wybitny malarz, grafik i plakacista Wojciech Fangor. Mozaiki opracowane zostały również przez Stanisława Kucharskiego we współpracy z Violą Damięcką i Jolantą Bieguszewską. Wszystkie ułożono ze szkliwionych płytek ceramicznych o wymiarach 4 na 3 cm wykonanych w Zakładach Fajansu we Włocławku, częściowo przy użyciu barwników sprowadzonych z Włoch. Za proces technologiczny i ostateczną formę ceramiki odpowiedzialni byli artyści Helena i Lech Grześkiewiczowie.

W grudniu 2020 roku, Wojewódzki Konserwator Zabytków objął ochroną 52 mozaiki sufitowe znajdujące się nad trzema peronami dworca oraz 27 mozaik ściennych zlokalizowanych w holach i pomieszczeniach dawnych poczekalni przylegających do peronów bocznych, a także w przejściach prowadzących na peron środkowy. 

fot. Warszawskie Mozaiki | Instagram

Mozaiki znajdują się pod stropem nad trzema peronami oraz na ścianach wkomponowane w szczeliny pomiędzy płytami okładziny kamiennej. Kompozycje z płytek czerwonych, pomarańczowych i żółtych towarzyszą podróżnym oczekującym na pociąg w kierunku wschodnim, zaś płytki błękitne i zielone — w kierunku zachodnim.

Powyższe doświadczenia malarskie Fangora w powiązaniu z badaniami nad percepcją ruchu podejmowanymi w Zakładach Artystyczno-Badawczych złożyły się na nowatorski zamysł zintegrowania dekoracji z przestrzenią dworca. W zamierzeniu projektantów mozaiki miały być narzędziem oddziaływania wizualnego, zarówno na podróżnych przebywających na stacji, jak i oglądających dekoracje ścienne z okien poruszającego się pociągu — napisał Wojewódzki Konserwator Zabytków prof. Jakub Lewicki w uzasadnieniu wpisu mozaik do rejestru zabytków.

fot. Warszawskie Mozaiki | Instagram

przebudowa dworca

Współpraca PKP S.A. z wojewódzkim konserwatorem zabytków nie zawsze była prosta. Spółka odwołała się do Ministerstwa Kultury od umieszczenia w rejestrze zabytków przystanków Warszawa Ochota i Warszawa Powiśle z wczesnych lat 60. XX wieku oraz pozostałości Dworca Terespolskiego na Pradze z lat 60. XIX wieku. Jak będzie tym razem?

Obecnie Dworzec Warszawa Śródmieście jest zarządzany przez PKP S.A., jednak nie została jeszcze wypracowana ostateczna koncepcja jego przebudowy w kontekście planowanej modernizacji podmiejskiej linii średnicowej. PKP S.A. nie planuje odwoływać się o decyzji Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dotyczącej wpisu mozaik autorstwa Wojciecha Fangora do rejestru zabytków ruchomych. PKP na co dzień współpracują ze służbami konserwatorskimi i respektują decyzje urzędów ochrony zabytków — zapewnił na łamach Gazety Wyborzej Michał Stilger.

 

Marta Kowalska

Głos został już oddany