„Herstoria” to historia opisywana z perspektywy kobiet, „Plantstoria” oddaje głos roślinom. O roli i losach zieleni na jednym z ciechanowskich osiedli i o tym, czy natura lubi linie proste, opowiada wystawa „Plantstoria” w Muzeum Architektury we Wrocławiu, której autorką jest Barbara Nawrocka, architektka z Miastopracowni i współtwórczyni BAL-u Architektek.
wystawa „Plantstoria” w MA we Wrocławiu
fot.: Jakub Certowicz | © Muzeum Architektury we Wrocławiu
Podczas II wojny światowej — równolegle do działań na froncie — w Ciechanowie, na Mazowszu, III Rzesza budowała Gartenvorstadt (obecnie osiedle Bloki) — inspirowane utopijną wizją miasta-ogrodu Ebenezera Howarda osiedle na przedmieściu. W niecałe dwa lata zbudowano tu ponad sto niewysokich budynków mieszkalnych z klasycznym, dwuspadowym dachem — sielską osadę łączącą walory miasta i wsi, przeznaczoną dla nowych osadników i urzędników dopiero co utworzonej rejencji Prus Wschodnich, której stolicą został Ciechanów. Odpowiedzialny za tę jednostkę administracyjną gauleiter Erich Koch dążył do stworzenia na tym obszarze nowej, uporządkowanej zabudowy, a co za tym idzie — propagandowego narzędzia kolonizacji.
Polska, Zichenau – wznoszenie nowych domów w miejscu wyburzonych wcześniej budynków
fot. Ludwig Knobloch, 1941, PK 689, Bild 101I–133–0730–16, ze zbiorów Bundesarchiv | Ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości MA we Wrocławiu
Krajobraz ten był spójnie projektowany, obok urbanistyki i stypizowanej architektury złożonej głównie z trójkondygnacyjnej ceglanej zabudowy, zaplanowana była także bujna zieleń, uzupełniając idylliczny obrazek.
Jak zauważa Barbara Nawrocka, kuratorka wystawy „Plantstoria”, opowiadając o poniemieckim dziedzictwie, skupiamy się na układach urbanistycznych i architekturze, wyłączamy jednak z tej narracji zieleń, a przecież ona również wpisana była w tę ideologię.
To jest opowieść o osiedlu w moim rodzinnym mieście. O kłopotliwym dziedzictwie, a przede wszystkim o tutejszej roślinności i jej politycznym uwikłaniu w kształtowaniu krajobrazu podbitych ziem. O dziejach przedmieścia-ogrodu z perspektywy przyrody, wprowadzaniu „niemieckiego porządku” i tym, co wymyka się próbom kolonizacji
— tłumaczy architektka.
Gartenvorstadt Zichenau (późniejsze osiedle Bloki w Ciechanowie), lata 40. XX wieku
ze zbiorów prywatnych Waldemara Smolińskiego | Ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości MA we Wrocławiu
Czy roślinność łatwiej nam oswoić niż trudne historycznie dziedzictwo? A przecież za sprawą zieleni również można szerzyć propagandę, przykładem niech będzie pojawiający się na wystawie dąb germański:
najważniejszy gatunek w mitologii germańskiej i symbolice III Rzeszy. Drzewo święte, symbol stabilności, długowieczności i siły. Motyw liści dębu i żołędzi był wielokrotnie wykorzystywany w nazistowskiej ornamentyce, ale nie ma przesłanek, by uznać, że drzewa te były sadzone na osiedlu w Ciechanowie
— czytamy na ekspozycji.
Osiedle Bloki w Ciechanowie (wcześniej Gartenvorstadt Zichenau), lata 50. XX wieku
fot. J. Korzybski, ze zbiorów Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej | Ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości MA we Wrocławiu
Autorka, obok przedstawienia historii powstania osiedla w Ciechanowie (niejedynego tego typu założenia w Polsce), oddaje głos porastającym przestrzenie między budynkami roślinom. Tworzy pewnego rodzaju zielnik, intymny „zielony” pamiętnik i pokazuje nam rozmaite gatunki, które prawdopodobnie wszyscy znamy z naszych podwórek, z ich leczniczymi walorami — pojawiają się tu między innymi pokrzywa zwyczajna (zwiększa odporność, ale i parzy), mikołajek płaskolistny, żmijowiec zwyczajny czy ostropest plamisty (dobry na wątrobę).
wystawa „Plantstoria” w MA we Wrocławiu
fot.: Jakub Certowicz | © Muzeum Architektury we Wrocławiu
To nie pierwszy raz, kiedy Barbara Nawrocka oddaje głos roślinom. W instalacji „Greenhouse Silent Disco” (kuratorzy: Małgorzata Devosges-Cuber, Michał Duda; architektura wystawy: Barbara Nawrocka, Dominika Wilczyńska) prezentowanej na 23. Triennale w Mediolanie zespół dosłownie wsłuchiwał się w rośliny — na bieżąco śledząc i rejestrując wszystko, co „mówiły”, czyli jak reagowały na przykład na obecność człowieka.
Czytaj więcej: Dyskoteka w świecie roślin. Polski pawilon na Triennale w Mediolanie
Wystawę „Plantstoria”, prezentowaną dotychczas w Ciechanowie i w Gdyni, oglądać można w Muzeum Architektury we Wrocławiu do 7 września 2025 roku.
