Synteza sztuk, dzieło totalne, gesamtkunstwerk. Określeń na przestrzenie łączące w sobie różne formy działań plastycznych jest niemało, efekt wykorzystania takich rozwiązań zazwyczaj ma być jeden — architektoniczny spektakl. Właśnie takim projektom poświęcono najnowszą wystawę w Kamienicy Hilarego Majewskiego w Łodzi. Czego uczy architektura Józefa i Witolda Korskich i jak można negocjować z kamienicą?
Ojciec i syn, którzy zmienili Łódź. Tak można by spróbować streścić w jednym zdaniu historię Józefa i Witolda Korskich, architektów, których twórczość miała niebagatelny wpływ na kształt zarówno przed-, jak i powojennej Łodzi. Byłaby to jednak próba z góry skazana na porażkę, bo projektowane przez nich budynki trudno zaklasyfikować do jednej kategorii, nie sposób też w jednym stwierdzeniu zamknąć oceny ich wkładu w rozwój tego miasta. W Kamienicy Hilarego Majewskiego przy ulicy Włókienniczej w Łodzi trwa właśnie wystawa „UCZĄC SIĘ OD ŁODZI 3: Architektura spektaklu Józefa i Witolda Korskich”, prezentująca dwa najważniejsze projekty łódzkiego duetu architektów — Teatr Wielki oraz kościół pod wezwaniem świętej Teresy od Dzieciątka Jezus i świętego Jana Bosko.
Gmach Sądu Okręgowego w Łodzi — proj.: Józef Kaban
Archiwum Włodzimierza Pfeiffera © Archiwum Państwowe w Łodzi | domena publiczna
Józef Kaban – architekt międzywojennej Łodzi
U początku tej historii nie znajdziemy nazwiska „Korski”. Jest za to Józef Kaban (1886-1969)— architekt pochodzący z Krakowa, gdzie rozpoczął naukę w Wyższej Szkole Przemysłowej, kontynuując ją na Politechnice w Dreźnie. Edukację młodego architekta przerwał wybuch I wojny światowej, po której Józef Kaban powrócił do rodzinnego miasta, jednak nie na długo.
Siedziba PASTy w Łodzi — proj.: Józef Kaban
fot.: HuBar © CC BY 2.5 | Wikimedia Commons
Już w 1920 roku objął stanowisko łódzkiego architekta powiatowego, w latach 30. XX wieku pracował z kolei w Urzędzie Wojewódzkim w Łodzi. W tym czasie zaprojektował szereg gmachów publicznych, które operowały różnymi stylistykami: klasycystyczną, art deco, a wreszcie modernistyczną, współtworząc przy tym architektoniczny krajobraz międzywojennej Łodzi. Do ważniejszych budynków Józefa Kabana, powstałych w tym okresie należą między innymi siedziba Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej przy alei Kościuszki 12 (1926-1929), położony nieco dalej budynek Izby Skarbowej (1927-1929) czy gmach Sądu Okręgowego przy placu Dąbrowskiego (1927-1930). To właśnie przy Placu Dąbrowskiego miał rozegrać się jeden z ważniejszych architektonicznych spektakli w karierze architekta.
Teatr Wielki w Łodzi — proj.: Józef Korski, Witold Korski, Roman Szymborski
fot.: Ignacy Płażewski © Archiwum Państwowe w Łodzi
Korscy i ich architektura spektaklu
Zanim jednak do tego doszło, wybuchła II wojna światowa, po której zakończeniu Józef Kaban zmienił nazwisko na Korski. Począwszy od 1949 roku, wspólnie ze swoim synem Witoldem Korskim (1918-2003) oraz Romanem Szymborskim (1906-1983) tworzył projekt Teatru Wielkiego w Łodzi, zlokalizowanego w północnej części placu Henryka Dąbrowskiego. Kilkukrotne zmiany koncepcji zaowocowały powstaniem w 1967 roku gmachu, w którym architektura występuje w roli instrumentu, tworząc zarazem scenografię dla wystawianych w niej oper i dramatów. Najbardziej charakterystycznym elementem kompozycji okazał się wystrój sali audytoryjnej, w której pierwsze skrzypce gra plafon o dynamicznych formach, kierujących spojrzenia widzów ku scenie.
Kościół pod wezwaniem świętej Teresy od Dzieciątka Jezus i świętego Jana Bosko w Łodzi — proj.: Józef Korski, Witold Korski
fot.: Laima Gutmane © CC SA 3.0 | Wikimedia Commons
Sukces modernistycznego budynku przy placu Henryka Dąbrowskiego Józef i Witold Korscy powtórzyli w monumentalnym kościele Świętej Teresy od Dzieciątka Jezus i Świętego Jana Bosko przy ulicy Kopcińskiego w Łodzi. Architekturę światyni dopełniają elementy wystroju zaprojektowane przez spółkę architektów — witraże, mozaiki oraz płaskorzeźby, które wspólnie tworzą przestrzeń o charakterze dzieła totalnego.
Gmachy teatru i świątyni traktujemy jako przykłady architektury opartej na efekcie scenograficzności – zarówno w sposobie kształtowania wnętrz, jak i budowania społecznej oraz symbolicznej przestrzeni miasta. Pierwsza realizacja była prestiżową inwestycją państwową wpisaną w politykę kulturalną PRL, druga zaś zaskakuje skalą i kontekstem: monumentalna świątynia zaczęła wyrastać w robotniczej Łodzi w okresie stalinizmu. Oba obiekty powstawały w zmiennych realiach powojennej odbudowy, socrealizmu i odwilżowej nowoczesności. Łączą rozwiązania charakterystyczne dla monumentalnego, klasycyzującego modernizmu z dekoracją rzeźbiarską i starannie opracowanym detalem.
— piszą kuratorzy i kuratorki wystawy z Instytutu Architektury — Michał Wiśniewski, Dorota Jędruch, Marta Karpińska i Dorota Leśniak-Rychlak.
Wystawa „UCZĄC SIĘ OD ŁODZI 3: Architektura spektaklu Józefa i Witolda Korskich” — tłem dla wystawy są wnętrza Kamienicy Hilarego Majewskiego w Łodzi
fot. i proj. architektury wystawy: miastopracownia
negocjacje z kamienicą
Wystawa „UCZĄC SIĘ OD ŁODZI 3: Architektura spektaklu Józefa i Witolda Korskich” odbywa się we wnętrzach Kamienicy Hilarego Majewskiego w Łodzi, budowli powstałej w latach 1883-1886 jako willa własna łódzkiego architekta. Po kompleksowej renowacji z 2023 roku, neorenesansowa budowla stała się siedzibą instytucji, w której regularnie odbywają się wystawy, warsztaty, spotkania i inne wydarzenia kulturalne. Wszystkie mają miejsce w oryginalnych wnętrzach, które — choć dzięki bogactwu detalu stanowią wartość samą w sobie — mogą być niemałym wyzwaniem dla kuratorów i kuratorek oraz osób przygotowujących aranżację wystaw.
Wystawa „UCZĄC SIĘ OD ŁODZI 3: Architektura spektaklu Józefa i Witolda Korskich” — ekspozycję można zwiedzać "na siedząco"
fot. i proj. architektury wystawy: Miasto_pracownia
Najnowszą odsłonę przestrzeni oferowanych przez Kamienicę Hilarego Majewskiego przygotowała Miasto_pracownia:
To wnętrze o bardzo silnej tożsamości, pełne dekoracji, z amfiladowym układem i charakterystycznymi wykuszami. To nie jest neutralna przestrzeń wystawiennicza. Każdy nowy element konkuruje o uwagę z bogatymi zdobieniami ścian i sufitów. Postanowiłyśmy do wyzwania podejść twórczo. Projekt wystawy jest więc rodzajem negocjacji, gry z istniejącą architekturą kamienicy. Wykorzystałyśmy jej osie, symetrie i proporcje, powtórzyłyśmy wybrane kąty i rytmy. Wykusze zamieniłyśmy w mikropracownie architektoniczne — kameralne miejsca do czytania i oglądania archiwaliów przy biurku z widokiem na ulicę. W innych miejscach mocniej odcinamy obiekty od dekoracyjnego tła, ale pozostawiamy prześwity i szczeliny, przez które można ponownie zobaczyć wnętrze kamienicy i ogrywamy poświatę przesłoniętych okien. Architektura ekspozycji pozostaje monochromatyczna i prosta. Do jej budowy wykorzystałyśmy w dużej mierze zasób lokalnych magazynów. Rysowywałyśmy rozkroje płyt do bezresztkowego cięcia. Jest tu też kilka elementów kupowanych z drugiej ręki i wypożyczonych.
— wyjaśniają Barbara Nawrocka i Dominika Wilczyńska ze studia Miasto_pracownia, odpowiedzialnego za architekturę nowej wystawy w Kamienicy Hilarego Majewskiego w Łodzi.
Wystawa „UCZĄC SIĘ OD ŁODZI 3: Architektura spektaklu Józefa i Witolda Korskich” — w wykuszach zaaranżowano niewielkie „pracownie”, w których można zapoznać się z projektami Józefa i Witolda Korskich
fot. i proj. architektury wystawy: Miasto_pracownia
wystawa do zwiedzania na siedząco
Na wystawę składają się makiety, projekty i szkice, ale też archiwalne fotografie czy wycinki z gazet, zgromadzone przez Witolda Korskiego. To kategorie eksponatów, które szczególnie zyskują przy dłuższym oglądzie, kiedy wczytujemy się w niuanse prasowej narracji, dostrzegamy wcześniej niewidoczne detale projektów czy odszyfrowujemy idee zaklęte w szkicach. Architektki z miastopracowni opracowały przestrzeń wystawy tak, aby sprzyjała kontemplacji zebranych obiektów:
Chciałyśmy, żeby wystawa tworzyła okazję i warunki do bliższego spotkania z twórczością Korskich. Zależało nam, żeby można było wejść w relację z bogatym archiwum, zatrzymać się i usiąść. Mieć czas i komfort, żeby porównać rysunki, przyjrzeć się detalom. Dlatego w niemal każdej sali zaprojektowałyśmy stoły i miejsca do siedzenia, przy których można przeglądać materiały przy świetle prostych lamp biurkowych. Na wystawach, które odwiedzamy, często brakuje miejsc do siedzenia. Możliwość odpoczynku jest jednym z postulatów dostępności, a tutaj miałyśmy okazję zaprojektować wystawę, którą niemal w całości można zwiedzać na siedząco.
— opisują Barbara Nawrocka i Dominika Wilczyńska.
Wystawa „UCZĄC SIĘ OD ŁODZI 3: Architektura spektaklu Józefa i Witolda Korskich”
fot. i proj. architektury wystawy: Miasto_pracownia
Z okazji do zapoznania się z architekturą Józefa i Witolda Korskich (bez względu na preferowany sposób zwiedzania wystaw!) można korzystać do 27 września 2026 roku w Kamienicy Hilarego Majewskiego przy ulicy Włókienniczej 11 w Łodzi. Warto!
