Za nami długie dni poszukiwania choć skrawka cienia podczas ostatniej fali upałów. Wszystko wskazuje jednak na to, że tak ekstremalne warunki mogą zdarzać się coraz częściej i trwać coraz dłużej. Gdzie szukać wytchnienia? Jak projektować cień? Czy architektura może stać się infrastrukturą klimatyczną? Odpowiedź proponują architekci z pracowni TŁO, którzy zaprezentowali na festiwalu Concéntrico w hiszpańskim Logroño instalację biernie regulującą mikroklimat.
Czytaj więcej: Architektura na inny klimat
instalacja „Los Sábados” na festiwalu Concéntrico w Logroño w Hiszpanii, aksonometria
© TŁO
przestrzeń budowania relacji
W Logroño, mieście położonym w północnej Hiszpanii, od 2015 roku odbywa się międzynarodowy festiwal architektury i dizajnu Concéntrico. Przez kilka dni przestrzenie publiczne stają się miejskim laboratorium — tymczasowe instalacje stworzone przez projektantów z całego świata pozwalają testować rozmaite pomysły i rozwiązania dla placów, dziedzińców i ulic historycznego centrum stolicy prowincji La Rioja. Tymczasowa zmiana charakteru poszczególnych miejsc i propozycja nowego sposobu ich wykorzystania pozwala inaczej spojrzeć na otaczającą nas przestrzeń, być może zdefiniować nowe potrzeby, a przy tym — dzięki inkluzywności procesu — dawać mieszkańcom poczucie sprawczości i przynależności.
Przez lata projekt stał się bardzo procesualny [...]. Nie chodzi więc o rezultat, ale o poczucie wpływu na to, co powstaje, dzięki temu społeczność czuje się częścią zmiany. W ten sposób staraliśmy się pokazać, że architektura, dizajn i przestrzeń publiczna mogą być narzędziami do tworzenia nowych relacji. Ostatecznie chodzi nie tyle o trwałość obiektu, ile o trwałość strategii, spojrzenia, kształcenia, które zbudowaliśmy w tym dialogu
— opowiada o wydarzeniu Javier Peña Ibáñez, dyrektor festiwalu.
Czytaj więcej: Udomowienie przestrzeni publicznej. Rozmowa z Javierem Peñą Ibáñezem, inicjatorem festiwalu Concéntrico w hiszpańskim Logroño
Los Sábados
Na hiszpańskim festiwalu prezentowane były dotychczas propozycje wielu polskich twórców: w 2019 roku Jakub Szczęsny ustawił w Logroño Taburete Tower — wieże z drewnianych taboretów, które po demontażu trafiły do domów mieszkańców miasta; rok później Iza Rutkowska przygotowała instalację w postaci nawiązującego do tradycyjnego pomnika konnego przeskalowanego konika na biegunach ze sklejki, a Grupa Projektowa Centrala i Fundacja Bęc Zmiana — wystawę poświęconą wyobraźni planetarnej architektury; w 2022 roku pracownia BudCud zaprezentowała Miejskie Sadzonki, a Paweł Grobelny minimalistyczne ławki na placu przed ratuszem projektu Rafaela Moneo; w 2024 roku Jacek Wielebski z Traffic Design nadał nowe przeznaczenie jedynej pozostałości po zburzonym budynku — starej ścianie, a w tym roku pracownia TŁO Michała Sikorskiego zaprezentowała instalację „Los Sábados”, czyli „soboty”.
instalacja „Los Sábados” na festiwalu Concéntrico w Logroño w Hiszpanii
fot.: Filip Pawłowski
Do Logroño chcieliśmy przywieźć kawałek polskiej gościnności — takiej, która przed pogodą daje schronienie każdemu wędrowcowi, bez pytania, po co przyszedł. To logika polskich sobót, i to ją przenosi nasza instalacja
— tłumaczą autorzy projektu.
„Soboty”, do których odnoszą się architekci — Michał Sikorski i Filip Pawłowski — to niskie podcienia, tradycyjnie otaczające drewniane kościoły lub cerkwie w Polsce. Architektoniczny element, początkowo newralgiczny konstrukcyjnie, który chronić miał obiekt przed zamakaniem od wód opadowych, z czasem stał się też miejscem schronienia dla pielgrzymujących pieszo wiernych, którzy — ze względu na odległość — przychodzili na niedzielne nabożeństwa dzień wcześniej i oczekiwali na ich rozpoczęcie właśnie pod „sobotami”.
instalacja „Los Sábados” na festiwalu Concéntrico w Logroño w Hiszpanii
fot.: Filip Pawłowski
Ich znaczenie brało się nie z formy, lecz z funkcji: dawały osłonę przed pogodą i pozwalały się zatrzymać [...]. W Logroño ta sama idea odpowiada na inne warunki: nie na deszcz, lecz na słońce i upał. Instalacja reguluje mikroklimat biernie
— dodają architekci.
architektura cienia
Instalacja „Los Sábados” na czas trwania festiwalu (od 18 do 23 czerwca 2026 roku) zlokalizowana była w wąskim, intensywnie uczęszczanym przejściu w ścisłym centrum miasta, tuż obok siedziby parlamentu regionu La Rioja mieszczącej się w dawnej fabryce tytoniu. Jej forma przywodzi na myśl hiszpańskie toldos, popularne, zwłaszcza latem, materiałowe baldachimy rozpinane ponad ulicami, które chronić mają przechodniów przed często nieznośnymi w tej szerokości geograficznej promieniami słońca.
gra światła z cieniem, która zmienia się z zależności od pory dnia
fot.: Filip Pawłowski
Podobnie działa instalacja pracowni TŁO — daje cień w czasie upału i tworzy przestrzeń, aby się zatrzymać. Do stworzenia baldachimu architekci wykorzystali jednak nie tkaninę, ale drewniane listwy, co wpisuje się w serię eksperymentów pracowni z „tkaninami” budowanymi ze sztywnych elementów. Efekt miękkości podwieszonej struktury, jaki uzyskali projektanci, jest imponujący. Wrażenie robi też uzyskana gra światła z cieniem, która zmienia się z zależności od pory dnia.
© Concéntrico
Architektura występuje tu jako infrastruktura klimatyczna — nie ikoniczny obiekt, lecz podstawowe wyposażenie miasta reagującego na warunki środowiskowe — tłumaczą projektanci. — Drewniane listwy wycięte z mieszanki odrzuconych oraz nowych płyt warstwowych zostały nawleczone na pręty i zawieszone nad przejściem. Niczym gonty kościelnego dachu składają się w ażurowe przekrycie, które filtruje światło, zamiast odprowadzać deszcz. Całość rozpierają między dwiema fasadami stalowe rozpory pracujące na docisk — bez ani jednego kotwienia w zabytkowych murach. Półprzepuszczalna struktura zmiennie reaguje na ruch słońca, rysując w ciągu dnia kolejne układy światła i cienia. Uzupełniają ją kamienne krawężniki ułożone w siedziska — razem dają podstawowy zestaw warunków: zacienienie, miejsce, by przystanąć, i osłonę przed nasłonecznieniem.
wykorzystanie w instalacji drewna wpisuje się w serię eksperymentów pracowni z „tkaninami” budowanymi ze sztywnych elementów
fot.: Filip Pawłowski
Zgodnie z promowaną przez pracownię TŁO zasadą design for disassembly — czyli projektowania polegającego na tworzeniu produktów lub budynków z uwzględnieniem końca cyklu ich życia, architekci przewidzieli dalsze losy instalacji, która jest w całości demontowalna. Po zakończeniu festiwalu krawężniki pełniące funkcje siedzisk wrócić mają do miejskiego składu, skąd zostały wypożyczone, a stalowe rozpory zostaną odkręcone i złożone tak, aby były gotowe do ponownego użycia.
drewniane listwy wycięte z mieszanki odrzuconych oraz nowych płyt warstwowych zostały nawleczone na pręty i zawieszone nad przejściem
fot.: Sara Cuerdo
„Los Sábados” zamienia wąskie przejście w tymczasowe, osłonięte wnętrze miejskie — dostępną i niehierarchiczną infrastrukturę cienia. Nie dokłada nowego programu, lecz wzmacnia potencjał, który już w tym miejscu istniał
— podsumowują projektanci.
Instalacja powstała we współpracy z Instytutem Polskim w Madrycie, Instytutem Przemysłów Kreatywnych oraz Instytutem Adama Mickiewicza w ramach programu „Kultura Polska na Świecie 2026”.
