Praca zgłoszona na konkurs
„Najlepszy Dyplom Wnętrza”
Praca licencjacka nosi tytuł „Ex Libris. Projekt adaptacji desakralizowanej kaplicy w Rybniku na bibliotekę z warsztatami linorytu”. Celem koncepcji jest podkreślenie wartości historycznej w naszej kulturze, stworzenie przestrzeni zachęcającej do zwiedzania oraz możliwości działania w niej. Połączenie grafiki linorytu i kultu książki uatrakcyjnia wnętrze zabytku. Takie zagospodarowanie przestrzeni spowoduje, że historia obiektu na nowo przyciągnie zainteresowanie społeczności. Pomysł ten ma promować maksymalne poszanowanie obiektu zabytkowego oraz porusza temat konserwacji obiektów objętych ochroną.
elewacja północna © Bogna Zając 
Zakresem projektu jest wnętrze Kaplicy św. Juliusza usytuowanej w kompleksie zabudowy dawnego Szpitala Miejskiego nr 1 im. Juliusza Rogera w Rybniku (tzw. Zespół Szpitalny Juliusz). Obiekt został wybudowany w 1894 roku. Kaplica nie pełni obecnie żadnej aktywnej roli, a jej wnętrze jest niewykorzystane. Budynek został desakralizowany w roku 2012. Kaplica podlega ochronie konserwatorskiej. Obiekt jest orientowany oraz stanowi rzut krzyża greckiego, co nadaje mu jeszcze większej wartości w oczach historyków sztuki.
Kaplica usytuowana jest przy głównej ulicy 3 Maja w Rybniku. Graniczy z dwiema placówkami szkolnictwa średniego oraz jest bezpośrednio połączona z dawnym szpitalem od strony zachodniej. W ten sposób koncepcja adaptacyjna łączy te instytucje i pełni rolę edukacyjną oraz plastyczną.
elewacja © Bogna Zając 
Pomysł połączenia biblioteki z warsztatami linorytu zrodził się poprzez dawne oznaczenia własnościowe. Biblioteki obecnie oznaczają swoje egzemplarze książek poprzez kody kreskowe lub prowadzą elektroniczne zapisy wypożyczeń. W minionych epokach biblioteki bądź osoby prywatne posiadające pokaźne zbiory znakowały swoją własność „pieczątką”.
Sygnaturą tą był linoryt oraz drzeworyt, czyli grafika druku wypukłego, w której matryca wykonana była najczęściej z linoleum lub drewna. Grafika zwykle zawierała herby rodzinne oraz nawiązania do nazwiska. Technika ta pozwalała właścicielowi odbić swój symbol wielokrotnie, dzięki czemu każda książka posiadała to samo oznaczenie, które przetrwało do naszych czasów.
© Bogna Zając 
W ten sposób linoryt zapisał się na kartach historii. Kaplica ze względu na swoją historyczną zabudowę posiada podniosłą atmosferę, jest miejscem do kontemplacji i oderwania się od zgiełku ulic. Adaptacja jej przestrzeni na bibliotekę z warsztatami linorytu nawiązuje do jej wiekowego charakteru.
Ex Libris jest adekwatnym odpowiednikiem autentyczności kaplicy. Dzięki warsztatom z linorytu prowadzonym w bibliotece społeczność zagłębi się w przełomowej technice graficznej w otoczeniu starych, klimatycznych murów. Ex Libris działa jak pieczątka, dlatego biblioteka może oznaczać swoje księgozbiory tym samym symbolem, który w sposób ilustracyjny ukaże historię kaplicy.
© Bogna Zając 
Główne wejście do kaplicy znajduje się od strony południowej i poprzedzają je jednobiegowe schody. Obiekt posiada tylne wejście od strony północnej oraz osobne wejście do zakrystii. We wnętrzu znajduje się antresola z chórem muzycznym. Punkt centralny zwieńczony jest kopułą. Do głównej przestrzeni kaplicy przechodzi się przez przewiązkę. Obiekt nie jest podpiwniczony oraz nie posiada użytkowego strychu.
Ściany zostały wymurowane w technologii tradycyjnej. Użyto cegły ceramicznej pełnej na zaprawie cementowo-wapiennej. Fryzy arkadowe, oprawy okien i maswerki wykonano z kształtek ceramicznych. Ściany wewnętrzne są w całości pokryte tynkiem, a następnie powłoką malarską. Główna część kaplicy została podkreślona okładziną marmurową na dolnej części ścian. Sześciokątne kafle ułożone w czarno-białą szachownicę zdobią posadzkę kaplicy. Nad przedsionkiem znajduje się taras, na który można wejść przez chór z pierwszego piętra.
© Bogna Zając 
Kaplica jest nadgryziona zębem czasu. Aby dostosować budynek do nowej funkcji, należy podjąć konkretne prace remontowe, by mógł zostać oddany do użyteczności publicznej. Przede wszystkim należy usunąć zawilgocenia pochodzące od gruntu, wymienić instalację elektryczną, odrestaurować spękane schody, naprawić konstrukcję dachu oraz ocieplić budynek.
Przed jakimikolwiek zmianami należy jednak złożyć wniosek do wojewódzkiego konserwatora zabytków, aby uzyskać pozwolenie na przeprowadzenie prac remontowych.
Projekt adaptacji obiektu opracowuje przestrzeń warsztatową z podziałem na część wykonawczą oraz roboczą. Obejmuje również zagospodarowane pomieszczenia czytelnicze, biblioteczne i wypoczynkowe.
Budynek należy dostosować do nowej funkcji użytkowej. Przewidziano zwiększenie powierzchni antresoli w celu stworzenia dodatkowej przestrzeni bibliotecznej, podłączenie obiektu do sieci wodno-kanalizacyjnej oraz wykonanie ścian wewnętrznych w części zakrystii.
© Bogna Zając 
W celu jasnego przedstawienia koncepcji projektowej został opracowany program funkcjonalny poszczególnych przestrzeni, opisany zgodnie z ich planowanym użytkowaniem. Główne wejście znajduje się od strony południowej.
Kaplica jest połączona z zespołem szpitalnym poprzez przewiązkę i wspólne wejście główne. Przedsionek posiada dodatkowe wejście od strony północnej, tzw. tylne. Aby dostosować budynek dla osób z niepełnosprawnościami, zaprojektowano pochylnię spełniającą obowiązujące warunki techniczne. Wejście do kaplicy poprzedzają schody o trzech stopniach, na których zamontowano platformę schodową przeznaczoną dla osób z niepełnosprawnościami. Sufit przewiązki wykończony jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym.
Serce kaplicy dzieli się na trzy strefy: komunikacyjną, warsztatową i czytelniczo-wypoczynkową. Ciąg komunikacyjny biegnie wokół oszklonej pracowni warsztatowej znajdującej się w centrum obiektu, dzięki czemu zwiedzający może obejść całą kaplicę i znaleźć dla siebie odpowiednie miejsce.
Przejście łączy się z wąską klatką schodową. Ze względu na ochronę konserwatorską schody pozostały jednobiegowe i kręcone. Prowadzą one na piętro, gdzie komunikacja została poprowadzona analogicznie jak na parterze. Rozwiązanie to umożliwia zmianę perspektywy oglądania wnętrza kaplicy. Przezierność szkła nie zakłóca odbioru obiektu, a dwa poziomy tworzą różnorodne punkty widzenia.
W miejscu apsydy wygospodarowano miejsca siedzące. Wejście do niej zostało zwieńczone szklaną ramą, w której sprasowano i powiększono projekt linorytu autorstwa projektantki. Element ten jest na tyle duży, że pozostaje widoczny z każdej części kaplicy.
Pracownia warsztatowa znajduje się w centrum kaplicy na parterze i wpisuje się w obrys kopuły obiektu. Okalają ją półokrągłe, wysokie ściany ze szkła, stopniowo odsunięte od siebie, dzięki czemu pośrodku powstaje przestrzeń umożliwiająca swobodne poruszanie się.
Wnętrze zostało podzielone na część wykonawczą linorytu oraz część roboczą wyposażoną w prasę drukarską. Przestrzeń umożliwia spokojną pracę nad własnym projektem. Nad pracownią zaprojektowano stelaże z doświetleniem stanowisk pracy oraz możliwością zawieszania gotowych prac do wyschnięcia lub ekspozycji.
Strefa ta daje wyjątkową okazję młodym artystom do samorealizacji, zmiany otoczenia i doświadczenia podniosłej atmosfery tego miejsca.
W narożnych partiach kaplicy rozmieszczono siedziska wypoczynkowo-czytelnicze. Strefa ta jest doświetlona naturalnym światłem wpadającym przez okna w układzie triforyjnym z witrażem przedstawiającym „Modlitwę w Ogrójcu”.
© Bogna Zając 
Sofy tapicerowane ekoskórą wykończono drewnem. Wyposażono je również w drewniane podpórki z zamocowanymi lampami o witrażowych kloszach, co nadaje wnętrzu charakteru i spójności.
Regały biblioteczne poprowadzono wzdłuż ścian kaplicy. Do dyspozycji użytkowników przewidziano drabinę umożliwiającą sięganie do wyższych półek.
Recepcja obiektu znajduje się na piętrze. Tworzy ją podświetlany kontuar z miejscem na komputer. Na ścianie za recepcją znajduje się wpuszczony regał wykończony delikatnym łukiem. Obok recepcji zaprojektowano przejście na taras.
Na tarasie kaplicy stworzono przestrzeń umożliwiającą prezentację linorytów wykonanych w pracowni warsztatowej. Znajdują się tam ławki oraz duże donice z roślinnością. Choć powierzchnia jest niewielka, została w pełni wykorzystana na potrzeby nowej funkcji obiektu.
Zakrystię zaadaptowano na strefę toalet. Pomieszczenie znajduje się na parterze i obejmuje również toaletę dla osób z niepełnosprawnościami wyposażoną w przewijak dla dzieci. Dawna zakrystia posiadała osobne wejście z zewnątrz budynku, które pozostawiono bez zmian. Dzięki temu możliwy jest bezpośredni dostęp do toalet dla osób przebywających na terenie wokół kaplicy.
© Bogna Zając 
Kolorystyka wnętrza opiera się na chłodnych odcieniach błękitu i szarości, przełamanych ciepłym tapicerowaniem siedzisk. Ciemna otchłań kopuły oraz łuków wieńczących sufit została rozświetlona metalowymi żyrandolami z punktami świetlnymi imitującymi świece.
W celu dopracowania światłocienia zastosowano lustra ścienne odbijające i rozpraszające światło. Całość wnętrza emanuje podniosłą atmosferą i wyrazistym charakterem, tworząc przestrzeń, która nie tylko przyciąga uwagę, ale również pozostaje w pamięci na długo.
Bogna Zając
Ilustracje: © Autorka
