Muzeum Utraconego Sztetla,
projekt: Lahdelma & Mahlamäki Architects
Muzeum Utraconego Sztetla (ang. The Lost Shtetl Jewish Museum) w litewskiej Šeduvie wygląda jak współczesna interpretacja dawnej wsi. Zaprojektowane przez Lahdelma & Mahlamäki muzeum przywołuje historię żydowskiego miasteczka zniszczonego podczas II wojny światowej. Zamiast monumentalnej architektury pojawiają się tu światło, krajobraz i zespół niewielkich brył przypominających domy dawnego sztetla.
Muzeum Utraconego Sztetla, Šeduva — © Lahdelma & Mahlamäki architects, fot. Kuvatoimisto Kuvio
architektura inspirowana pamięcią o dawnym sztetlu
Forma muzeum opiera się na zespole minimalistycznych „domów” ze spadzistymi dachami. Ich układ przypomina niewielką wieś — nie jako rekonstrukcję, lecz architektoniczne wspomnienie miejsca, które zniknęło z mapy. Architekci nie odtwarzają dawnych ulic ani budynków. Interesuje ich raczej atmosfera sztetla, jego skala i relacja z krajobrazem. Powstała kompozycja wpisana w otwarte pola, niebo i sąsiedztwo historycznego cmentarza. To ważne, ponieważ Muzeum Utraconego Sztetla nie opowiada o tragedii poprzez ciężkie symbole czy monumentalne formy. Zamiast tego stawia na spokój, naturalne światło i uważnie zaprojektowane detale.
Muzeum Utraconego Sztetla, Šeduva — © Lahdelma & Mahlamäki architects, fot. Aiste Rakauskaite
muzeum wpisane w krajobraz Šeduva
Rainer Mahlamäki, główny projektant muzeum, wspominał, że podczas pierwszej wizyty największe wrażenie zrobiły na nim otwarte przestrzenie, wiejskie zabudowania i rozległy krajobraz regionu. To właśnie one stały się punktem wyjścia dla projektu. Muzeum miało nie dominować nad otoczeniem, lecz stopniowo się w nim zakorzenić. Zewnętrzne bryły pokryto morskim aluminium ułożonym niczym współczesna interpretacja drewnianego gontu. W zależności od światła elewacje przybierają odcienie bieli i srebrzystej szarości, zmieniając swój charakter wraz z porą dnia i pogodą.
Muzeum Utraconego Sztetla, Šeduva — © Lahdelma & Mahlamäki architects, fot. Kuvatoimisto Kuvio
światło i cisza zamiast monumentalnego gestu
Wnętrze muzeum tworzy sekwencja połączonych ze sobą przestrzeni. Niewielkie „domy” łączą krótkie przejścia, dzięki czemu zwiedzający poruszają się po budynku niczym po współczesnym sztetlu. Po wejściu do środka trafiają do kameralnego holu z biblioteką, kawiarnią i przestrzenią spotkań. To spokojne miejsce zatrzymania przed rozpoczęciem zwiedzania. Ekspozycja zaprojektowana przez Ralph Appelbaum Associates opowiada historię życia w sztetlach Litwy i Europy Wschodniej. To opowieść o codzienności, kulturze i społeczności, której świat został przerwany przez wojnę.
Muzeum Utraconego Sztetla, Šeduva — © Lahdelma & Mahlamäki architects, fot. Aiste Rakauskaite
między ciemnością a nadzieją
Jednym z najbardziej przejmujących elementów wystawy jest Canyon of Holocaust — wąska i wysoka przestrzeń poświęcona Zagładzie. Jej przeciwieństwem pozostaje Canyon of Hope. Jasne wnętrze otwiera się na cmentarz i rozległy krajobraz okolicy. Dzięki temu trasa zwiedzania nie kończy się wyłącznie historią straty, ale prowadzi również ku refleksji i nadziei.
Muzeum Utraconego Sztetla, Šeduva — © Lahdelma & Mahlamäki architects
park jako część opowieści
Ważnym elementem założenia jest park zaprojektowany przez Enea Landscape Architecture. Jego kompozycja nawiązuje do ostatniej drogi Żydów ze Šeduva do pobliskich lasów, gdzie zostali zamordowani podczas II wojny światowej. Brzozowa aleja, kwietne łąki, mokradła i sad stają się częścią muzealnej narracji. Razem z budynkiem i historycznym cmentarzem tworzą spójną przestrzeń pamięci.
Muzeum Utraconego Sztetla pokazuje, że architektura pamięci nie musi opierać się na monumentalnych gestach. W Šeduvie największe znaczenie mają cisza, światło i krajobraz, które pomagają opowiedzieć historię nieobecnego dziś miasteczka.
