Dawniej mieszkał w nim założyciel Bauhausu z rodziną, dzisiaj jest muzeum. Dom Waltera Gropiusa w Lincoln to ciekawy przykład architektury, która wraz z wyposażeniem wnętrz, stała się zarówno muzeum, jak i jego eksponatem. Tuż obok, w starannie zaprojektowanym otoczeniu, powstanie nowy budynek... toalety, na którego koncepcję obecni właściciele willi Gropiusa rozpisali międzynarodowy konkurs „Bauhaus Bathroom”. W finale znalazła się dwójka architektów ze szczecińskiej pracowni s.lab architektura — co zaproponowali pod willą „ojca modernizmu"?
Walter Gropius, niemiecki architekt, słynny założyciel Bauhausu, sprowadził się do Stanów Zjednoczonych w 1937 roku, uciekając przed rosnącymi prześladowaniami ze strony władz III Rzeszy. Początkowo rodzina architekta pomieszkiwała w wynajętych lokalach, ostatecznie jednak — po podjęciu decyzji o osiedleniu się w USA na stałe — zamieszkała modernistyczną willę, zaprojektowaną przez Waltera Gropiusa wspólnie z Marcelem Breuerem w Lincoln, 35 kilometrów na zachód od Bostonu. Dom własny Waltera Gropiusa, powstały w 1938 roku, był manifestem projektowania w duchu Bauhausu — architekturą prostą, nowoczesną (chociaż osadzoną w lokalnej tradycji budowlanej), a nade wszystko funkcjonalną. Nie jest więc zaskoczeniem, że już po śmierci słynnego architekta oraz jego żony Ise, modernistyczna willa w Lincoln stała się jedynym w swoim rodzaju muzeum Bauhausu, zarządzanym przez stowarzyszenie Historic New England.
Dom własny Waltera Gropiusa w Lincoln — proj.: Walter Gropius, MarcelBreuer
fot.: Daderot © CC BY-SA 3.0 | Wikimedia Commons
toi-toi pod ikoną modernizmu
W miarę zmiany funkcji obiektu, zmieniają się również potrzeby jego nowych użytkowników. Dom w Linclon był pierwotnie zamieszkany przez Waltera Gropiusa, jego żonę Isę oraz córkę Ati — architekci zaprojektowali więc w nim wszystko, co do życia potrzebne, włącznie z kuchnią, spiżarnią oraz trzema łazienkami. Dzisiaj, kiedy wspólne dzieło Gropiusa i Breuera, włącznie z wyposażeniem wnętrz, jest de facto obiektem muzealnym, korzystanie z łazienek przez zwiedzających kłóci się z priorytetową misją zachowania oryginalnej tkanki budynku w jak najlepszym stanie.
Wnętrze domu Waltera Gropiusa w Lincoln — proj.: Walter Gropius, Marcel Breuer
fot.: SHendry11 © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
konkurs architektoniczny „Bauhaus Bathroom”
Obecnie funkcję toalety pełni... niewielki toi-toi, ustawiony przy jednej ze ścian garażu zaprojektowanego przez Waltera Gropiusa, przekształconego później na Centrum Obsługi Zwiedzających z recepcją i sklepem. Zielona budka z toaletą nie wydaje się odpowiednim (ani dostępnym!) towarzystwem dla modernistycznej ikony, dlatego też w 2025 roku stowarzyszenie Historic New England rozpisała międzynarodowy konkurs architektoniczny „Bauhaus Bathroom” w poszukiwaniu projektu dla toalety publicznej przy willi Waltera Gropiusa.
Wnętrze domu Waltera Gropiusa w Lincoln — proj.: Walter Gropius, Marcel Breuer
fot.: SHendry11 © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
Spośród 280 nadesłanych prac jedynie pięć dostało się do finału — zwyciężył projekt zaproponowany przez Isabel Strauss, adiunktkę w Smith College w Northampton. W finałowej piątce znalazły się także propozycje Auyon Bachar, Mohsena Laeia, pracowni Payette, a także Moniki Puchały i Tomasza Sachanowicza, dwójki architektów ze szczecińskiej pracowni s.lab architektura. Jak toaletę publiczną przy willi Waltera Gropiusa wyobrazili sobie polscy architekci?
toaleta w duchu Bauhausu
Architekci ze szczecińskiej pracowni s.lab architektura stworzyli projekt, będący nie tyle analizą samego domu Gropiusa, co jego najbliższego otoczenia oraz idei, którymi twórca Bauhausu kierował się podczas projektowania swojej rezydencji:
Charakterystycznym elementem krajobrazu stanu Massachusetts są tysiące mil kamiennych murów stanowiących materialny ślad rolniczej przeszłości regionu. Konstrukcje te, wznoszone metodą suchego muru głównie pod koniec XVIII i na początku XIX wieku, były budowane przez rolników w celu oczyszczenia pól z polodowcowych kamieni i, przy okazji, wyznaczenia granic działek. Każdej wiosny ziemia wypychała na powierzchnię nowe kamienie, zapewniając rolnikom niewyczarpane, darmowe źródło materiału. Współcześnie mury te są chronionym elementem lokalnego krajobrazu i tożsamości.
— piszą Monika Puchała i Tomasz Sachanowicz.
Jeszcze zanim Walter Gropius wybudował swój dom przy Bakers Bridge Road, wzdłuż granic działki ustawiono właśnie taki, wysoki na kilkadziesiąt centymetrów mur z miejscowego kamienia. Korzystając z wernakularnych doświadczeń, w podobny sposób Walter Gropius zagospodarował teren wokół swojego domu, konstruując murki oporowe i inne elementy małej architektury z lokalnego materiału.
Projekt toalety publicznej przy Gropius House — projekt nadesłany na konkurs Bauhaus Bathroom
proj.: Tomasz Sachanowicz, Monika Puchała
polski projekt w światowej czołówce
Ten sam budulec stał się podstawowym środkiem wyrazu w projekcie toalety publicznej, zaproponowanym przez Monikę Puchałę i Tomasza Sachanowicza:
Nasza propozycja nawiązuje do fragmentu istniejącej infrastruktury pomocniczej – skromnego, niskiego, kamiennego muru granicznego. Stanowi ona jego przedłużenie, które rozszerza się i pnie w górę, by obudować projektowane toalety. Wykorzystano lokalny kamień oraz regionalną metodę budowy. Dach toalety pokryty jest warstwą gleby porośniętej lokalnymi gatunkami traw.
— czytamy w opisie projektu zgłoszonego na konkurs „Bauhaus Bathroom”.
Zarówno z perspektywy ulicy, jak i od strony podjazdu poprzedzającego dom Gropiusa w Lincoln, budynek toalety wydaje się być kontynuacją sytuacji zastanej na działce. Jego zachodnia ściana jest przedłużeniem muru granicznego, „zwijającym” się w stronę wnętrza działki — pozostaje więc zasadniczo niewidoczna. Chociaż podłużna bryła stopniowo wznosi się w kierunku południowym, to od strony jezdni stapia się ze swoim zielonym otoczeniem dzięki wspomnianemu dachowi, pokrytemu przez miejscową roślinność.
Projekt toalety publicznej przy Gropius House — projekt nadesłany na konkurs Bauhaus Bathroom
proj.: Tomasz Sachanowicz, Monika Puchała
Wejścia do toalet, schowane za metalicznymi, minimalistycznymi skrzydłami, skierowano w stronę południowo-wschodnią, dzięki czemu pozostają ukryte dla obserwatorów. Nie znaczy to jednak, że goście muzeum będą „za potrzebą” gorączkowo poszukiwać zakamuflowanego budynku. Funkcja budowli komunikowana jest przez dyskretny napis oraz piktogramy, umiejscowione na kamiennej ścianie zachodniej. W razie kolejki, przy tej samej ścianie zaprojektowano również długą, drewnianą ławkę, z której roztacza się widok na willę Waltera Gropiusa.
Projekt toalety publicznej przy Gropius House — projekt nadesłany na konkurs Bauhaus Bathroom
proj.: Tomasz Sachanowicz, Monika Puchała
Szczerość i prostota architektury zaproponowanej przez szczeciński duet wyrażają się najmocniej w sposobie ukształtowania wnętrz:
Atmosferę wnętrza definiuje kamień użyty do budowy ścian zewnętrznych oraz naturalne światło wpadające przez świetliki dachowe. Ściana dzieląca toalety wykonana jest z paneli ze stali nierdzewnej i mieści w swojej grubości niezbędne instalacje.
— piszą architekci z pracowni s.lab architektura.
Projekt toalety publicznej przy Gropius House — projekt nadesłany na konkurs Bauhaus Bathroom
proj.: Tomasz Sachanowicz, Monika Puchała
Bauhaus z kamienia
Myśląc o architekturze Bauhausu, przed oczyma wyobraźni widzimy jasne, geometryczne bryły, skomponowane z żelbetu, stali i szkła. Nie oznacza to jednak, że kamienna konstrukcja, zaprojektowana na konkurs „Bauhaus Bahtroom” przez Tomasza Sachanowicza i Monikę Puchałę pozostaje w sprzeczności z założeniami formułowanymi przez Waltera Gropiusa — jak wynika z opisu ich pracy, jest wręcz przeciwnie:
Projekt jest zgodny z filozofią Waltera Gropiusa w zakresie integracji z kontekstem, co architekt wyraził w następujących słowach: „Nakreśliwszy tu moje podejście do projektowania, pragnę ponownie położyć największy nacisk na konieczność zintegrowania każdego nowego budynku – jego formy i skali – z otoczeniem, którego stanie się on częścią, oraz nadania mu charakteru współmiernego do jego właściwego miejsca w porządku społecznym”.
— podsumowują Tomasz Sachanowicz i Monika Puchała.
Stowarzyszenie Historic New England planuje zrealizować zwycięski projekt Isabel Strauss, a wszystkie prace zakwalifikowane do finałowej piątki będą eksponowane na wystawie w Gropius House w Lincoln jeszcze tego lata.
