Stöng – (Re)interpretation,
projekt: SP(R)INT STUDIO
W wulkanicznym krajobrazie doliny Þjórsárdalur lekka drewniana konstrukcja osłania pozostałości gospodarstwa z epoki wikingów, ale nie zamyka ich w muzealnej gablocie. Światło, powietrze i odgłosy otoczenia nadal przenikają do środka, a wyniesione pomosty prowadzą zwiedzających ponad wrażliwym stanowiskiem archeologicznym. SP(R)INT STUDIO zachowało szkielet wcześniejszej osłony i przekształciło go w architekturę, która chroni przeszłość, nie odrywając jej od islandzkiego krajobrazu.
Drewniana konstrukcja osłania zachowane pozostałości gospodarstwa z epoki wikingów — ©Claudio Parada Nunes
zamiast rekonstrukcji
Stöng nie jest miejscem, w którym współczesna architektura ma opowiadać gotową historię. Pozostałości dawnego gospodarstwa, zniszczonego podczas erupcji wulkanu Hekla w 1104 roku, zachowały się jako fragment większego krajobrazu kulturowego. Przez dziesięciolecia chroniła je prosta konstrukcja, która z czasem zaczęła wymagać gruntownej ingerencji. Architekci nie potraktowali jej jednak jako obiektu przeznaczonego do usunięcia. Zdecydowali się zachować drewniany szkielet, wzmocnić go i włączyć do nowego układu. Ta decyzja przesunęła punkt ciężkości z tworzenia samodzielnego budynku na uważną pracę z tym, co już istniało. Nowa osłona nie imituje historycznej zabudowy i nie próbuje ukryć własnej współczesności. Jej zadaniem jest przede wszystkim zabezpieczenie delikatnych reliktów przed trudnym klimatem, a jednocześnie stworzenie warunków, w których można je oglądać z kilku perspektyw. SP(R)INT STUDIO musiało pogodzić pozornie sprzeczne potrzeby: ochronę stanowiska i jego udostępnienie, trwałość konstrukcji i lekkość ingerencji, a także wyrazistą formę z koniecznością podporządkowania jej otoczeniu. Odpowiedzią stała się architektura oparta na warstwach, prześwitach i stopniowym odsłanianiu widoków.
Drewniane bryły wpisano w naturalne ukształtowanie terenu, a wyniesiona platforma prowadzi zwiedzających ponad gruntem — ©Claudio Parada Nunes
trasa prowadzona ponad ziemią
Interwencja obejmuje nie tylko samą konstrukcję nad stanowiskiem. W krajobraz wpisano również kładkę, miejsca odpoczynku, ścieżki oraz wyniesione podesty. Razem tworzą one czytelną trasę prowadzącą od doliny ku pozostałościom dawnego gospodarstwa. Zwiedzający nie poruszają się przypadkowo po terenie, lecz stopniowo zbliżają się do Stöng, obserwując je najpierw z dystansu, a później z poziomu otwartych i zadaszonych platform. Tak poprowadzony ruch ma znaczenie nie tylko dla sposobu odbioru stanowiska. Wyniesione przejścia ograniczają kontakt z podłożem i pomagają chronić warstwy archeologiczne. Architektura porządkuje więc obecność człowieka, nie zamykając terenu ani nie odcinając go od otoczenia. Pozostałości budowli nadal należą do doliny, zamiast stawać się eksponatem wyjętym z naturalnego kontekstu. Ważną rolę odgrywają również punkty widokowe. Zewnętrzny pomost pozwala spojrzeć zarówno na wnętrze osłony, jak i na rozległy krajobraz Þjórsárdalur. Granica pomiędzy oglądaniem zabytku a obserwowaniem jego otoczenia pozostaje płynna. Historia miejsca nie została zamknięta pod dachem — można ją odczytywać również poprzez ukształtowanie terenu, światło i zmieniające się warunki atmosferyczne.
Półprzezroczysty dach z poliwęglanu dopuszcza do wnętrza rozproszone światło — ©Claudio Parada Nunes
światło zamiast ciężkich przegród
Do rozbudowy wykorzystano nieimpregnowane drewno modrzewiowe, stal ocynkowaną oraz faliste płyty z poliwęglanu. Materiały dobrano tak, aby konstrukcja była odporna, lekka i możliwie łatwa w utrzymaniu. Półprzezroczysty dach dopuszcza do środka rozproszone światło, natomiast drewniane, częściowo ażurowe ściany pozwalają przenikać powietrzu. Dzięki temu przestrzeń pod zadaszeniem nie przypomina zamkniętej sali muzealnej. Zmiany pogody, natężenia światła i pory dnia nadal wpływają na sposób, w jaki odbierane są pozostałości dawnego domu. Osłona wyznacza granicę, ale nie izoluje stanowiska od doliny. Tworzy raczej strefę przejściową pomiędzy wnętrzem a otwartym terenem. Lekkość materiałów równoważy widoczną regularność konstrukcji. Drewniany rytm porządkuje przestrzeń i kieruje spojrzenie w stronę archeologicznych reliktów, nie tworząc dla nich dekoracyjnej scenografii. Architektura pozostaje czytelna, ale nie wysuwa się przed to, co ma chronić.
Z lotu ptaka najlepiej widać, jak osłona Stöng rozciąga się nad stanowiskiem archeologicznym — ©Claudio Parada Nunes
konstrukcja zaprojektowana na zmianę
Istotnym elementem realizacji było ograniczenie zużycia nowych zasobów. Zachowanie i wzmocnienie wcześniejszego drewnianego szkieletu pozwoliło zmniejszyć ilość potrzebnego materiału. Nowe elementy z nieimpregnowanego modrzewia są naturalnie odporne na trudne warunki i nie wymagają chemicznego zabezpieczenia. Lekki dach można poddać recyklingowi, natomiast całą konstrukcję zaprojektowano tak, aby w przyszłości dało się ją rozebrać, a jej części ponownie wykorzystać. Równie dyskretnie rozwiązano gospodarkę wodą. Przepuszczalne nawierzchnie żwirowe oraz porośnięte roślinnością zagłębienia przejmują wodę opadową bez konieczności budowania rozbudowanej infrastruktury odwadniającej. Osłona działa w dużej mierze dzięki rozwiązaniom pasywnym i wymaga niewielkiej obsługi, co ma szczególne znaczenie w odległym miejscu narażonym na gwałtowne zmiany pogody. Stöng nie zostało zamknięte w architektonicznej gablocie. SP(R)INT STUDIO stworzyło układ, który chroni przeszłość, lecz nie odbiera jej związku z wiatrem, światłem i wulkaniczną ziemią. Właśnie dzięki tej powściągliwości nowa osłona staje się nie tyle najważniejszym obiektem na stanowisku, ile narzędziem pozwalającym lepiej zobaczyć to, co przetrwało.
