Rewitalizacja placu
Lalla Yeddouna w Fezie,
projekt: Mossessian Architecture
W sercu mediny w Fezie, jednego z najlepiej zachowanych średniowiecznych miast w świecie islamu, znajduje się plac Lalla Yeddouna, który przeszedł kompleksową rewitalizację opracowaną przez Mossessian Architecture we współpracy z pracownią Yassirem Khalilem. Zwycięska propozycja w międzynarodowym konkursie z 2011 roku, w którym rywalizowało ponad 800 zespołów, zyskała uznanie lokalnej społeczności i stała się przykładem przemyślanej ingerencji w dziedzictwo kulturowe. Projekt miał na celu przywrócenie życia publicznej przestrzeni oraz stworzenie płynnej pieszej trasy łączącej plac z nabrzeżem rzeki, integrując przy tym warsztaty rzemieślnicze, lokale gastronomiczne, programy edukacyjne, przedszkole oraz centrum dla kobiet.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie
Fot. Aga Khan Trust for Culture / Amine Houari © Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
medina Fez – historyczne serce Maroka
Medina w Fezie jest najstarszą i pierwszą z czterech historycznych stolic Maroka. Funkcję stolicy pełniła z przerwami aż do 1912 roku, kiedy administracja francuska ostatecznie przeniosła stolicę do Rabatu. Dziś Fez pozostaje jednym z najważniejszych centrów rzemieślniczych kraju, a jej historyczna tkanka wciąż tętni życiem. W sercu mediny znajduje się plac Lalla Yeddouna, którego rewitalizacja była częścią programu MCA-Morocco o wartości 698 milionów dolarów. Projekt, finansowany przez Millennium Challenge Corporation, powstał z myślą o ograniczeniu ubóstwa w Maroku poprzez stymulowanie wzrostu gospodarczego i wspieranie lokalnych inicjatyw społeczno-ekonomicznych.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie — wizualizacja
Fot. Aga Khan Trust for Culture / Amine Houari © Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
plan, bryła i struktura przestrzenna
Rzut placu Lalla Yeddouna pokazują precyzyjnie wyważoną kompozycję, w której zachowano historyczną siatkę uliczek mediny, a jednocześnie wprowadzono dziewięć nowych budynków, uzupełniających istniejące jedenaście obiektów. Bryły nowych konstrukcji harmonijnie wpisują się w historyczny kontekst – ich skala, proporcje i materiały są zgodne z lokalną tradycją, a jednocześnie wprowadzają współczesne funkcje.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie
Fot. Aga Khan Trust for Culture / Amine Houari © Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
Dziedzińce i podcienia tworzą komfortowe mikroklimaty, sprzyjające naturalnej wentylacji i pasywnej kontroli temperatury, zapewniając komfort przez cały rok. Powtarzające się formy geometryczne nadają projektowi spójność, a subtelne wariacje w detalach wprowadzają różnorodność wizualną, podkreślając jednocześnie ciągłość kulturową. Całość działa jak „miejski pokój”, w którym codzienne życie mieszkańców, handel rzemieślniczy i obecność odwiedzających współistnieją w sposób naturalny i uporządkowany.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie — wprowadzono dziewięć nowych budynków, uzupełniających istniejące jedenaście obiektów
Fot. Aga Khan Trust for Culture / Amine Houari © Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
rzeka jako oś łącząca przestrzeń
Kluczowym elementem rewitalizacji było przywrócenie rzeki jako centralnego elementu placu. Poprzez odbudowę historycznego mostu i budowę nowych przepraw dla pieszych, projekt umożliwił łatwy dostęp do wody i połączył oba brzegi rzeki, wcześniej niedostępne i wykorzystywane do składowania odpadów. Koryto rzeki zostało przekształcone w sposób umożliwiający kontrolę powodziową, poprawiając bezpieczeństwo w porze deszczowej, a jednocześnie przywracając funkcje ekologiczne. Dzięki tym działaniom woda stała się nie przeszkodą, lecz osią organizującą przestrzeń placu i nadającą jej nową jakość użytkową.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie — projekt umożliwił łatwy dostęp do wody i połączył oba brzegi rzeki
Fot. Aga Khan Trust for Culture / Amine Houari © Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
tradycja w nowoczesnym wydaniu
Renowacja była prowadzona z poszanowaniem zasad minimalnej ingerencji, przy użyciu tradycyjnych materiałów i metod odwracalnych, co zapewnia autentyczność i trwałość zabytkowej tkanki miejskiej. Nowe obiekty, choć współczesne w formie, odwołują się do lokalnej tradycji, tworząc harmonijną całość. Zastosowane strategie pasywnej kontroli klimatu – naturalne zacienienie, przepływ powietrza i masa termiczna budynków – sprawiają, że przestrzenie są komfortowe dla użytkowników przy minimalnym zużyciu energii.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie — plan placu
© Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
ceramiczna mozaika – artystyczna tożsamość placu
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów rewitalizacji jest ceramiczna mozaika, opracowana przez brytyjskiego artystę Michaela Pinsky”ego we współpracy z Michelem Mossessianem i lokalnymi rzemieślnikami.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie — mozaiki opierają się na wieloletniej tradycji zellige
Fot. Aga Khan Trust for Culture / Amine Houari © Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
Mozaika opiera się na tysiąc pięcsetletniej tradycji zellige (tradycyjnych marokańskich płytek ceramicznych, które są ręcznie formowane i glazurowane) w Fezie, obejmując klasyczne motywy marokańskie, hiszpańskie wariacje i nowoczesne wzory abstrakcyjne. Kolorowe płytki pełnią funkcję nie tylko dekoracyjną, ale także praktyczną – chłodzą dziedzińce i wskazują typ każdego warsztatu rzemieślniczego, pełniąc rolę intuicyjnego systemu orientacji.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie — jednym z najbardziej charakterystycznych elementów rewitalizacji jest ceramiczna mozaika
Fot. Aga Khan Trust for Culture / Amine Houari © Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
funkcje społeczne i edukacyjne
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna to także interwencja społeczna. Projekt uwzględnia programy edukacyjne, przedszkole oraz centrum dla kobiet, które wspierają lokalną społeczność. Warsztaty rzemieślnicze i sklepy wzdłuż pieszych tras tworzą aktywną strefę gospodarczą, sprzyjającą współistnieniu tradycyjnego rzemiosła i codziennego życia mediny. Udział lokalnych rzemieślników w realizacji projektu wzmocnił poczucie własności i autentyczności miejsca, jednocześnie wspierając jego długoterminową trwałość.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie — w projekcie brali udział lokalni rzemieślnicy
Fot. Aga Khan Trust for Culture / Amine Houari © Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
zrównoważony rozwój i lokalne materiały
Projekt wyróżnia się również wysokim standardem ekologicznym. Wykorzystanie lokalnych materiałów i tradycyjnych technik budowlanych minimalizuje wpływ inwestycji na środowisko i wspiera zachowanie ciągłości kulturowej. Całość – od przekształconego koryta rzeki po dziedzińce i podcienia – powstała z myślą o zrównoważonym funkcjonowaniu i efektywności energetycznej.
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna w Fezie — widok z lotu ptaka
Fot. Aga Khan Trust for Culture / Amine Houari © Mossessian Architecture / Yassir Khalil Studio
przykład rewitalizacji opartej na dziedzictwie
Rewitalizacja placu Lalla Yeddouna pokazuje, jak można połączyć ochronę dziedzictwa, nowoczesną architekturę, ekologię i potrzeby społeczności lokalnej. Projekt ożywił kluczową część mediny w Fezie, wzmacniając jej funkcje społeczne, edukacyjne i kulturalne, a jednocześnie zachowując historyczną tożsamość przestrzeni. Plac stał się miejscem, w którym historia spotyka się z nowoczesnością, a lokalne tradycje współistnieją z innowacyjnymi rozwiązaniami urbanistycznymi i architektonicznymi.
Oprac.: Anastazja Gibas
Ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni Mossessian Architecture.
