Paryż bez wieży Eiffla, Bruksela bez Atomium czy Seattle bez Space Needle? Trudno to sobie dziś wyobrazić. Żaden z tych ikonicznych obiektów nie powstałby jednak, gdyby nie… Expo. Osaka w wyścigu o tegoroczną wystawę światową pokonała rosyjski Jekaterynburg oraz stolicę Azerbejdżanu — Baku. Expo '25 odbywa się w malowniczej scenerii — na sztucznej wyspie Yumeshima (w tłumaczeniu Wyspa Marzeń), usypanej przy ujściu rzeki Yodo do Zatoki Osaka. Jego centralnym i najważniejszym punktem jest gigantyczna instalacja Grand Ring autorstwa Sou Fujimoto. Charakterystyczna pierścieniowata struktura imponuje rozmiarami — ma aż dwadzieścia metrów wysokości i obwód ponad dwóch kilometrów.
Oficjalna historia tych imprez sięga pierwszej Wielkiej Wystawy w Londynie w 1851 roku. Od tego czasu cyklicznie odbywające się ekspozycje są miejscem prezentacji kultury, techniki i nauki poszczególnych krajów. Od 1928 roku organizację tych wydarzeń koordynuje Międzynarodowe Biuro Wystaw Światowych (BIE) z siedzibą w Paryżu. Współcześnie Expo to już nie tylko odbywający się co pięć lat festiwal główny, ale i mniejsze pokazy specjalistyczne czy ogrodnicze.
Expo 2025 w Osace — detale konstrukcji Grand Ring, proj.: Sou Fujimoto
© Expo 2025
Obecność Polski na tych imprezach ma długą i piękną tradycję — wystarczy wspomnieć liczne nagrody zdobywane przez naszych rodaków na kolejnych wystawach, począwszy od końca XIX wieku. W okresie PRL-u nasz kraj ze względów politycznych nie uczestniczył jednak w Expo. Od wystawy w Sewilli w 1992 roku Polska ponownie gości na ekspozycjach BIE, każdorazowo prezentując ambitny i zróżnicowany pod względem formy i treści program.
Expo 2025 w Osace — detale konstrukcji Grand Ring, proj.: Sou Fujimoto
© Expo 2025
Co ciekawe, niewiele brakowało, by Expo zawitało również do Polski. Nasz kraj trzykrotnie ubiegał się o organizację wystaw: w 2010, 2012 (w obu przypadkach we Wrocławiu) oraz 2022 roku (w Łodzi). Szczególnie szkoda tej ostatniej szansy, gdy polskie miasto o włos przegrało rywalizację ze stolicą Argentyny, Buenos Aires, która ze względu na pandemię oraz lokalny kryzys finansowy ostatecznie zrezygnowała z imprezy. Ani w Europie, ani w Ameryce wystawy światowe nie cieszą się jednak tak wielką popularnością jak w Kraju Kwitnącej Wiśni. Pewnie dlatego, że Japonia, podobnie jak Expo, stanowi niezwykłą mieszankę tradycji z nowoczesnością.
Expo 2025 w Osace — pawilon Niderlandów, proj.: RAU Architects
fot.: Zhu Yumeng © RAU Architects
Historia wystaw światowych w Japonii sięga 1970 roku. Wówczas to na północnych obrzeżach Osaki pod hasłem „Postęp i harmonia dla ludzkości” odbyło się pierwsze azjatyckie Expo. Masterplan tamtej wystawy opracował sam Kenzō Tange, zdobywca Nagrody Pritzkera w 1987 roku (jako pierwszy laureat z Kraju Wschodzącego Słońca). Jego dziełem był także projekt emblematycznego zadaszenia centralnego placu ekspozycji — Big Roof. Expo „70 okazało się niebywałym sukcesem (64 miliony gości) oraz symbolem transformacji pokonanego w II wojnie światowej imperium w nową potęgę technologiczną i gospodarczą. Po zakończeniu imprezy na terenach powystawowych wokół słynnej awangardowej rzeźby „Wieża Słońca” autorstwa Tarō Okamoto powstał rozległy park i wesołe miasteczko.
Expo 2025 w Osace — pawilon Niderlandów (rzut parteru), proj.: RAU Architects
fot.: Zhu Yumeng © RAU Architects
W kolejnych latach Japonia gościła także mniejsze ekspozycje BIE. W 1975 roku na Okinawie odbyło się tematyczne Expo poświęcone oceanom z pamiętną futurystyczną osadą na wodzie Aquapolis (proj. Kiyonori Kikutake), w 1985 roku w Miasteczku Naukowym Tsukuba, nieopodal Tokio, miała zaś miejsce wystawa poświęcona wpływowi nowinek technicznych na życie codzienne człowieka. Sama Osaka stała się areną specjalistycznego Expo — wystawy ogrodniczej w 1990 roku.
Expo 2025 w Osace — pawilon Niderlandów, proj.: RAU Architects
fot.: Zhu Yumeng © RAU Architects
Główna impreza BIE zawitała ponownie do Japonii w 2005 roku, tym razem do prefektury Aichi, ze stolicą w Nagoi. Proekologiczną wystawę pod hasłem „Mądrość natury” odwiedziło wówczas 22 miliony gości, a jedną z ciekawszych prezentacji tamtej ekspozycji był opleciony wikliną Pawilon Polski (proj. Ingarden & Ewý). Dwie dekady po tym wydarzeniu i pięćdziesiąt pięć lat po pierwszym japońskim Expo wystawa światowa powróciła do Osaki.
Expo 2025 w Osace — pawilon Niderlandów, proj.: RAU Architects
fot.: Zhu Yumeng © RAU Architects
Osaka to jedna z najważniejszych metropolii Japonii, a zarazem dziesiąty najludniejszy zespół miejski świata. To centrum liczącej niemal 20 milionów mieszkańców konurbacji Keihanshin obejmującej również Kobe i Kioto. Miasto leży w zachodniej części wyspy Honsiu, u styku Pacyfiku oraz Morza Wewnętrznego Seto. To ważny ośrodek gospodarczy będący siedzibą wielu globalnych korporacji oraz prawdziwa mekka dla smakoszy azjatyckiej kuchni (do lokalnych specjałów należą choćby takoyaki i choya).
Expo 2025 w Osace — pawilon Uzbekistanu, proj.: Atelier Brückner
fot.: Josef Šindelka © Atelier Brückner
Ze względu na rozległe zniszczenia II wojny światowej w Osace brakuje jednak historycznych zabytków, nawet słynny miejscowy zamek to dwudziestowieczna rekonstrukcja. Nic dziwnego, że miasto konsekwentnie stawia na rozwój nowoczesnych atrakcji. Do najważniejszych z nich należą gigantyczne akwarium Kaiyukan (jeden z nielicznych ośrodków prezentujących rekiny wielorybie — największe ryby świata) czy tematyczny park rozrywki Universal Studios.
Expo 2025 w Osace — pawilon Uzbekistanu, proj.: Atelier Brückner
fot.: Josef Šindelka © Atelier Brückner
W Osace i okolicach bez trudu odnajdziemy również ciekawe przykłady architektury współczesnej. To choćby wieżowiec Umeda Sky Building (proj. Hiroshi Hara) czy drugi najwyższy budynek Japonii — Abeno Harukas (proj. Pelli Clarke & Partners). Imponująco prezentuje się także powstałe na sztucznej wyspie miejscowe lotnisko Kansai (proj. Renzo Piano Building Workshop). W Osace swoją pracownię ma również bodaj najsłynniejszy japoński architekt — Tadao Andō. To tu powstały też jego przełomowe prace jak Dom Azuma, Kościół Światła czy Muzeum Sayamaike. W nurt promocji miasta poprzez architekturę doskonale wpisuje się także organizacja wystawy Expo '25.
Expo 2025 w Osace — pawilon Uzbekistanu, proj.: Atelier Brückner
fot.: Josef Šindelka © Atelier Brückner
Osaka w wyścigu o tegoroczną wystawę światową pokonała rosyjski Jekaterynburg oraz stolicę Azerbejdżanu — Baku. Expo '25 zostało uroczyście zainaugurowane 13 kwietnia. Impreza odbywa się w malowniczej scenerii — na powstałej wskutek refulacji sztucznej wyspie Yumeshima (w tłumaczeniu Wyspa Marzeń), usypanej przy ujściu rzeki Yodo do Zatoki Osaka. Co ciekawe, wcześniej na tym terenie planowano budowę wioski olimpijskiej w razie zwycięstwa japońskiej metropolii w rywalizacji o Letnie Igrzyska Olimpijskie 2008 roku (ostatecznie olimpiada odbyła się w Pekinie). W ostatnich latach miejsce to znane było głównie dzięki logistyce — powstał tu bowiem pokaźny port kontenerowy.
Expo 2025 w Osace — pawilon Polski, proj.: Interplay Architects
fot.: Fernando Guerra © Interplay Architects
Prawdziwy impuls dla rozwoju wyspy stanowić ma jednak Expo '25. Jego centralnym i najważniejszym punktem jest gigantyczna instalacja Grand Ring autorstwa Sou Fujimoto. Charakterystyczna pierścieniowata struktura imponuje rozmiarami — ma aż 20 metrów wysokości i obwód ponad 2 kilometry. Na szczycie budowli znajduje się Skywalk, czyli dostępna dzięki ruchomym schodom i windom spektakularna promenada widokowa. Całość wykonano z drewna (kryptomerii, cyprysika i sosny) tradycyjnymi japońskimi technikami rzemieślniczymi. To największa drewniana konstrukcja na świecie, co potwierdzono odpowiednim wpisem w Księdze Rekordów Guinnessa.
Expo 2025 w Osace — pawilon Polski, proj.: Interplay Architects
fot.: Fernando Guerra © Interplay Architects
Wewnątrz i wokół Grand Ringu rozlokowano pawilony wystawowe. Większość z nich mieści prezentacje narodowe, są również ekspozycje organizacji międzynarodowych, regionów czy korporacji. Tradycyjnie niektóre kraje (z reguły te bogatsze) zdecydowały się na okazałe wolnostojące konstrukcje, inne (zwłaszcza Globalnego Południa) ograniczyły się do aranżacji stoisk we wcześniej przygotowanych halach.
Expo 2025 w Osace — pawilon Polski, proj.: Interplay Architects
fot.: Fernando Guerra © Interplay Architects
Wśród obiektów o różnej wielkości odnaleźć można prawdziwe perełki, sygnowane nieraz przez znanych architektów. Przykładem może tu służyć przywołujący klimat orientalnych medyn pawilon Arabii Saudyjskiej stworzony przez biuro Foster + Partners. Na uwagę z pewnością zasługuje też projekt trzech połączonych z sobą kopuł — Blue Ocean Dome autorstwa Shigeru Bana.
Expo 2025 w Osace — pawilon Królestwa Arabii Saudyjskiej, proj.: Foster + Partners
fot.: Nigel Young © Foster + Partners
Proekologiczne prezentacje przygotował także Kengo Kuma — dla Portugalii (fasada z sieci rybackich) oraz Malezji (fasada z bambusa). Jego dziełem jest również pawilon Kataru wyglądem nawiązujący do tradycyjnych łodzi rybackich dau. Motyw ten zainspirował również Linę Ghotmeh w projekcie stworzonym dla Bahrajnu. Ducha klasycznej elegancji odnajdziemy w drewnianych pawilonach Polski (proj. Interplay Architects) czy Uzbekistanu (proj. Atelier Brückner).
Expo 2025 w Osace — pawilon Królestwa Arabii Saudyjskiej, proj.: Foster + Partners
fot.: Nigel Young © Foster + Partners
W podobnej stylistyce utrzymany jest także pełen innowacji obiekt gospodarzy (proj. Nikken Sekkei, Oki Sato). Niewątpliwie jednak najchętniej fotografowanym budynkiem wystawy jest pawilon Expo Hall autorstwa Toyo Itō, popularnie zwany też Lśniącym Kapeluszem. W natłoku atrakcji i wrażeń oferowanych przez Expo wytchnienie zapewnia natomiast otoczona zielenią ażurowa instalacja przestrzenna „Better Co-being” (proj. SANAA, Hiroaki Miyata).
Expo 2025 w Osace — pawilon Królestwa Arabii Saudyjskiej, proj.: Foster + Partners
fot.: Nigel Young © Foster + Partners
Tegoroczne Expo w Osace potrwa sześć miesięcy i zakończy się 13 października 2025 roku. Wystawę, według prognoz, odwiedzi 28 milionów gości, w większości z Japonii oraz krajów Dalekiego Wschodu. Impreza z pewnością przyczyni się do rozwoju turystyki, mocno nadwyrężonej przez pandemię. Festiwal będzie też świetną okazją do spotkań, dialogu oraz wymiany doświadczeń w tak mocno podzielonym dziś świecie. Tradycyjnie też część prezentowanych tu nowinek technicznych w przyszłości zagości w naszym codziennym życiu. Krytycy przedsięwzięcia wskazują jednak na wysokie koszty organizacji Expo '25 sięgające 1,6 miliarda dolarów. Słusznie podają też w wątpliwość plan zagospodarowania terenu po wystawie (w pobliżu rozebranych pawilonów ma powstać wielkie kasyno na miarę obiektów znanych z Makau czy Las Vegas).
Expo 2025 w Osace — pawilon Polski, proj.: Interplay Architects
fot.: Fernando Guerra © Interplay Architects
Niezależnie od opinii, nasuwa się pytanie o sens organizacji tego typu wydarzeń w dzisiejszych czasach. Czy w dobie postępującej globalizacji i powszechności internetu wystawy światowe wciąż są potrzebne? Organizatorzy następnego Expo w 2030 roku w stolicy Arabii Saudyjskiej — Rijadzie, jak się zdaje, nie mają wątpliwości…
Michał HADUCH, Bartosz HADUCH
Architekci, podróżnicy, fotografowie, publicyści, autorzy książek. Prowadzą pracownię NArchitekTURA łączącą działania z zakresu urbanistyki, architektury, wnętrz, dizajnu i grafiki.
Ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości organizatorów i uczestników Expo 2025.
więcej: A&B 6/2025 – WARSZAWA,
pobierz bezpłatne e-wydania A&B
