Praca zgłoszona na konkurs
„Najlepszy Dyplom Architektura”
Celem pracy magisterskiej było ukazanie nowych środków wyrazu w kształtowaniu miejsc pamięci. Praca koncentrowała się na analizie współczesnych założeń pomnikowych powstałych po II wojnie światowej dotyczących upamiętnienia ofiar tragicznych wydarzeń.
wizualizacja muzeum
© Martyna Olesik
Do tego celu zastosowano metodę badawczą polegającą na analizie agendy przykładów architektonicznych miejsc pamięci, które skupiają się na multisensorycznym odbiorze dzieła, wykorzystując do tego strukturę, formę, materiał, elementy kompozycji urbanistycznej, elementy odpowiadające za atmosferę miejsca — światło i cień oraz elementy środowiska naturalnego.
Część analityczną poprzedzono charakterystyką pojęć: pamięci zbiorowej i miejsca pamięci. Ważną kwestią w tym rozdziale są również jej funkcje: tożsamościowa i legitymizacyjna. Dzięki czemu ukazano sens i potrzebę tworzenia nowych miejsc, gdyż obiekty upamiętniające wzmacniają tożsamość społeczną i pozwalają jej przetrwać, poprzez poznanie wspólnej przeszłości.
wizualizacje wnętrza
© Martyna Olesik
Równie istotną częścią niniejszej pracy magisterskiej była charakterystyka przemian historycznych obiektów pamięci, gdzie starano się ukazać miejsca pamięci i ich formy, jakie powstały na przestrzeni wieków od pierwszych form — kurhanów po monumentalne założenia ucieleśniające nowe wizje totalitarnych reżimów. Ponadto, ukazano, że obiekty upamiętniające były formą wyrazu statusu społecznego oraz hierarchii społeczeństwa, co wyrażano między innymi lokalizacją, skalą i materiałem jak w mauzoleum Augusta czy mauzoleum Jagiellońskim. Po I wojnie światowej pojawiła się nowa relacja miejsca pamięci z krajobrazem, postrzegana poprzez odległą perspektywę co potwierdziły między innymi obiekty zaprojektowane przez Giovanniego Greppi w Redipuglii czy Monte Grappa.
sytuacja, skala urbanistyczna
© Martyna Olesik
W ostatnim rozdziale części teoretycznej ukazano aspekty społeczne miejsc pamięci — pozytywne i negatywne skutki. Wraz ze wzrostem zainteresowania społeczeństwa „atrakcyjnymi” budynkami muzealnymi, pojawiło się zjawisko zwane mroczną turystyką. Pojęcie to wprowadzone w latach 90. XX wieku przez Johna Lennona i Malcolma Foley'a oznacza traktowanie miejsc upamiętniających jako atrakcję turystyczną, czego przykładem było Muzeum Żydowskie w Belinie. Takie zjawisko ma pozytywny aspekt w postaci popularyzacji miejsca, zaś negatywny jako atrakcji turystycznej i braku poszanowania miejsca często naznaczonego cierpieniem.
Wszystko to miało na celu potwierdzenie głównych założeń i tez pracy, które brzmiały następująco: po pierwsze okrucieństwa XX i XXI wieku, tj. wojny, akty terroru i katastrofy wymagają nowych miejsc pamięci, ponieważ dawne formy utraciły moc upamiętniania, nie wyrażają skali ofiar, tragedii wojny i aktów ludobójstwa. Po drugie, nowe miejsca pamięci wymagają multisensorycznego oddziaływania, aby były zauważone przez wymagającego, współczesnego odbiorcę, który uległ przemianom społecznym i kulturowym.
układ funkcjonalny
© Martyna Olesik
Wyniki przeprowadzonych analiz potwierdziły powyższe tezy, dodatkowo wskazując nowe środki wyrazu, które zapewniają wielowarstwowe doświadczenie emocjonalne, poprzez oddziaływanie zdekonstruowanej struktury, monumentalnej formy, nowych materiałów, zróżnicowanych środowisk, podkreślenie indywidualnej ofiary, multimedialne efekty i wielu innych elementów, które sprawiają, że odbiorca aktywnie uczestniczy w procesie upamiętnienia, co umacnia zapamiętanie i chroni przed zapomnieniem.
Rezultatem części teoretycznej był projekt Muzeum w Sztutowie, którego celem było stworzenie miejsca pamięci, które będzie opowiadać historię 110 tysięcy więźniów z 28 krajów nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady KL Stutthof, nie tylko poprzez zawarte w nim artefakty, ale także środki wyrazu takie jak: forma, światło, cień i woda. Dzięki czemu obiekt zapewni wielowarstwowe doświadczenia emocjonalne, co umocni upamiętnienie i uchroni miejsce przed zapomnieniem.
przekrój z diagramem
© Martyna Olesik
Oprócz wymienionych środków wyrazu ważnym czynnikiem kreującym obiekt była forma zwiedzania — drogi, którą odbiorca musi przebyć według scenariusza. Układ podporządkowano historii więźniów od momentu transportu po marsz śmierci, przeprowadzając odbiorcę przez różne środowiska przestrzenne, mające na celu oddziaływać na percepcję, wywołać emocje i utrwalać pamięć o miejscu. Dlatego odbiorca rozpoczyna wędrówkę od wejścia zwieńczonego trójkątną strukturą, będącą wycinkiem powierzchni paraboloidy — hiperbolicznej, kończąc zwiedzanie na sali kontemplacji usytuowanej pośród lustra wody — symbolu odrodzenia, nadziei i połączenia światów nieba i ziemi. Dodatkowo funkcję muzealną uzupełniono o program dydaktyczny i administracyjno-biurowy.
Martyna OLESIK
Ilustracje © Autorka
