Jak przekształcić nieużytkowany teren pokolejowy w przestrzeń rekreacji, która jednocześnie zachowuje ślady swojej historii? Na to pytanie odpowiada projekt koncepcyjny parku linearnego przy ulicy Żółtej Ciżemki w Krakowie autorstwa Sabiny Osmoły. Studentka architektury krajobrazu Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie zaproponowała zagospodarowanie dawnego nasypu kolejowego, łącząc funkcje rekreacyjne, edukacyjne i komunikacyjne. Projekt powstał w ramach pod kierunkiem dr Barbary Olczak.
analiza stref funkcjonalnych © Sabina Osmoła 
od terenu pokolejowego do parku linearnego
Obszar opracowania znajduje się w południowej części krakowskiej dzielnicy Grzegórzki, pomiędzy Aleją Pokoju a Bulwarami Kurlandzkimi. Przez ten teren przebiegała niegdyś linia kolejowa nr 111, której funkcjonowanie zakończyło się w 1994 roku. Od tego czasu znajdujący się nad ul. Żółtej Ciżemki wiadukt pozostaje niezagospodarowany.
Projekt Sabiny Osmoły zakłada przekształcenie tego miejsca w ogólnodostępny park linearny, odpowiadający na potrzeby zarówno pieszych, jak i rowerzystów. Istotnym założeniem jest połączenie dwóch sąsiadujących ciągów komunikacji rowerowej, a zarazem stworzenie przestrzeni do spacerowania, odpoczynku i edukacji przyrodniczej. Projekt nie zakłada zatarcia kolejowej przeszłości terenu. Przeciwnie, istniejący nasyp i jego ukształtowanie stają się podstawą kompozycji nowego założenia.
przekrój A-A © Sabina Osmoła 
sześciokąty jako podstawa kompozycji
Układ parku opiera się na dwóch głównych trasach: pieszej i rowerowej. Punktem wyjścia do zaprojektowania ciągów pieszych stał się sześciokąt, którego forma przywodzi na myśl plaster miodu. Podział figury na połowy i powtarzanie uzyskanych kształtów pozwoliły stworzyć rytmiczny układ ścieżek, porządkujący przestrzeń i nadający jej spójność kompozycyjną.
Jednym z największych wyzwań projektowych było istniejące ukształtowanie terenu. Dawny nasyp kolejowy powoduje znaczne różnice wysokości, sięgające nawet pięciu metrów. Zdecydowano się jednak zachować jego charakter, wykorzystując naturalne spadki jako element kształtujący przebieg projektowanych tras.
widok z lotu ptaka © Sabina Osmoła 
Ścieżkę rowerową poprowadzono na nasypie, co ma umożliwić sprawne przemieszczanie się pomiędzy sąsiadującymi ciągami komunikacyjnymi. Ścieżki piesze rozmieszczono natomiast wokół niej, oddzielając ruch pieszy od rowerowego. W miejscach ich przecięcia zaplanowano przejścia dla pieszych.
sześć stref funkcjonalnych
W projekcie wyodrębniono sześć stref funkcjonalnych: zieleni, wejściową, komunikacji rowerowej, parkingu rowerowego, rekreacji biernej i rekreacji czynnej. Ich rozmieszczenie pozwala połączyć codzienne użytkowanie parku z aktywnością i edukacją przyrodniczą.
Przy wejściach zaplanowano tablice informacyjne poświęcone lokalizacji i historii parku. Z kolei w strefach rekreacji czynnej i biernej przewidziano gry terenowe dostosowane do różnych grup wiekowych. Ich zadaniem jest nie tylko urozmaicenie pobytu, lecz także przybliżenie odwiedzającym fauny i flory występującej na terenie opracowania.
© Sabina Osmoła 
Do parku prowadzi siedem wejść. Dwa z nich, zlokalizowane od północy i południa, zaprojektowano na nowo, wprowadzając schody terenowe spełniające wymagania bezpieczeństwa. Podobne rozwiązanie przewidziano również przy kolejnym wejściu. W północno-wschodniej części założenia zaplanowano pochylnię, która ma ułatwić dostęp osobom z niepełnosprawnościami. Dwa pozostałe wejścia znajdują się od strony zachodniej.
zieleń dostosowana do warunków terenu
Istotnym elementem projektu jest zachowanie istniejącego drzewostanu. Teren charakteryzuje się bogatymi zadrzewieniami rodzimych gatunków, jednak ze względu na zły stan fitosanitarny niektórych drzew przewidziano częściową wycinkę lub przesadzenie wybranych egzemplarzy w obrębie opracowania.
Istniejącą zieleń uzupełnią rabaty bylinowe zlokalizowane wzdłuż ścieżek pieszych. Ze względu na znaczne zacienienie terenu dobór roślin uwzględnia przede wszystkim gatunki przystosowane do stanowisk półcienistych i cienistych. W kompozycji roślinnej wykorzystano zarówno intensywne barwy, które mają pobudzać i energetyzować użytkowników, jak i spokojniejsze odcienie, pozwalające zachować równowagę całego założenia.
© Sabina Osmoła 
podesty, materiały i mała architektura
Ze względu na zróżnicowaną wysokość terenu ścieżki piesze zaprojektowano w formie podestów opartych na stalowych słupach. Ich poziomy dostosowano do przebiegu trasy rowerowej. Bezpieczeństwo użytkowników zapewniają metalowe barierki z elementami drewnianymi. Schody i pochylnie opracowano z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa, przewidując odpowiednio rozmieszczone poręcze oraz spoczniki umożliwiające odpoczynek podczas pokonywania różnic wysokości.
W projekcie małej architektury postawiono na rozwiązania uniwersalne i funkcjonalne. Wykorzystano metal, w tym stal i stal kortenowską, drewno oraz beton. W parku przewidziano różne rodzaje ławek, stojaki rowerowe, poidełka dla psów i kosze do segregacji odpadów. Wśród projektowanych elementów znalazły się także prostopadłościenne siedziska z drewna, elementy gier terenowych, oznakowanie oraz tablice informacyjne. Zaplanowano również zjeżdżalnie i wielofunkcyjne wyposażenie rekreacyjne.
Dobór nawierzchni oparto na neutralnej kolorystyce, która ma tworzyć spójną całość z pozostałymi elementami zagospodarowania. Na ścieżkach rowerowych przewidziano mieszankę mineralno-asfaltową, której obrzeża mają zostać wykonane z szyn kolejowych. To rozwiązanie nawiązuje do dawnej funkcji terenu. Ścieżki piesze zaprojektowano z płyt betonowych, natomiast na przejściach dla pieszych zestawiono płyty betonowe i drewniane, podkreślając miejsca styku obu rodzajów komunikacji. Na schodach zastosowano stalowe kraty, charakteryzujące się trwałością, odpornością na warunki atmosferyczne i właściwościami antypoślizgowymi.
oświetlenie i bezpieczeństwo
Projekt przewiduje trzy rodzaje oświetlenia, dostosowane do funkcji poszczególnych przestrzeni. Wzdłuż ścieżek rowerowych zaplanowano naprzemiennie oświetlenie niskie i wysokie. Oprawy wysokie pojawią się również przy przejściach dla pieszych, gdzie mają poprawiać widoczność i bezpieczeństwo, a także wzdłuż ciągów pieszych.
Dodatkowe oświetlenie niskie umieszczono w rabatach bylinowych. Po zmroku będzie ono podkreślać kompozycję roślinną i urozmaicać odbiór parku. Oświetlenie pełni więc zarówno funkcję użytkową, jak i estetyczną, pomagając zachować czytelność przestrzeni po zmroku.
© Sabina Osmoła 
park łączący komunikację, rekreację i edukację
Projekt koncepcyjny parku linearnego przy ul. Żółtej Ciżemki pokazuje możliwości ponownego wykorzystania terenów pokolejowych. Zachowanie dawnego nasypu, wykorzystanie istniejącej zieleni i wprowadzenie nowych funkcji pozwalają przekształcić niezagospodarowany obszar w przestrzeń dostępną dla różnych grup użytkowników.
© Sabina Osmoła 
W koncepcji Sabiny Osmoły park pełni kilka ról jednocześnie. Łączy sąsiednie trasy rowerowe, zapewnia miejsce do spacerów i odpoczynku, a dzięki grom terenowym umożliwia również poznawanie lokalnej przyrody. Uwzględnienie potrzeb osób z niepełnosprawnościami oraz spacerowiczów z psami poszerza grono potencjalnych użytkowników. Dawny teren kolejowy zyskuje tym samym nową funkcję, pozostając jednocześnie czytelnym elementem lokalnego krajobrazu.
