Prognozy ludności dla obszaru metropolitalnego Krakowa w kontekście planowania strategicznego i przestrzennego
Za nami kolejne, CVIII (108) Otwarte Forum Dyskusyjne Urbanistów krakowskiego oddziału Towarzystwa Urbanistów Polskich. Tematem spotkania były „Prognozy ludności dla obszaru metropolitalnego Krakowa w kontekście planowania strategicznego i przestrzennego”. Forum odbyło się w formie stacjonarnej na Wydziale Architektury na Kampusie Politechniki Krakowskiej.
fragment afiszu zapraszającego na 108. Otwarte Forum Dyskusyjne Urbanistów nt. Prognoz ludności dla obszaru Metropolitalnego Krakowa
© archiwum organizatora
Dyskusję panelową otworzyła prelekcja Tomasza Antosiewicza (Członka TUP o. Kraków, Kierownika Pracowni Urbanistycznej ds. Planu Ogólnego w Wydziale Planowania Przestrzennego UMK), który rozpoczął od przypomnienia zmian w przepisach prawa wprowadzających konieczność uwzględniania zagadnień demograficznych w planowaniu przestrzennym oraz strategicznym, wprowadzonych w 2023 roku.
uczestnicy forum podczas dyskusji plenarnej
© archiwum organizatora
Przedstawił bardzo interesujące dane statystyczne dotyczące rynku mieszkaniowego w Krakowie, z których wynika, że:
- W ciągu ostatnich 10 lat przybyło w Krakowie prawie 100 tys. mieszkań i obecnie ich liczba wynosi 449,1 tys.
- Przy obecnej liczbie ludności (według GUS to 806,2 tys.) w Krakowie w jednym mieszkaniu średnio mieszkają mniej niż dwie osoby (dokładnie 1,79).
- Średnia powierzchnia jednego nowego mieszkania w ciągu ostatnich 10 lat wzrosła tylko o 0,1 m² i wynosi obecnie 57,8 m².
- Średnia powierzchnia użytkowa mieszkania na jedną osobę wzrosła w ciągu ostatnich dziesięciu lat z 26,7 m² w 2014 roku do 32,2 m² w 2024 roku (jakkolwiek patrząc na pkt 1 i 3 można się domyślać, że nie jest to odczuwalny dla mieszkańca przyrost metrażu, a wartość ta wzrosła w związku ze zwiększeniem liczby głównie małych mieszkań ogółem).
- W przeciągu ostatnich 10 lat oddawano do użytku około 7-10 tys. mieszkań rocznie.
- Średnia cena transakcyjna zakupu 1 m² mieszkania wzrosła z 6574 zł w 2014 roku do 16 493 zł w 2024 roku.
dane statystyczne dot. rynku mieszkaniowego w Krakowie
© archiwum organizatora
Dane te obrazują z jednej strony ogromną dynamikę rynku mieszkaniowego w Krakowie oraz wzrost liczby mieszkań w ostatniej dekadzie. Ponadto wskazują, że statystycznie każda dwuosobowa krakowska rodzina ma zapewnione w przestrzeni miasta ponad jedno mieszkanie, a gdyby przyjmować, że rodzina liczy trzy osoby (rodzice plus jedno dziecko), to mieszkań dla takich rodzin wystarczyłoby mniej niż 300 tys.
Następnie przedstawiono rozkład ludności na terenie Krakowa — po północnej stronie Wisły mieszka 62 procent wszystkich mieszkańców (499,8 tys.), a po południowej jedynie 38 procent (306,3 tys.). Najbardziej zaludnionymi obszarami są rejony Prądnika (198 tys. mieszkańców) Czyżyn i Nowej Huty (219 tys.), a potem Kurdwanowa i Bieżanowa (99 tys.). Centrum miasta (w okolicach Starego Miasta) zamieszkuje jedynie 35 tys. ludzi, a tereny wokół Nowej Huty w rejonie kombinatu metalurgicznego jedynie 15 tys. mieszkańców.
Po powyższych danych statystycznych i ludnościowych przedstawiono wyniki z trzech opracowań poruszających problemy demograficzne dla Krakowa: prognozę demograficzną Krakowa według prof. Jana Paradysza z 2020 roku, potencjał rozwojowy Krakowa w aspekcie przestrzennym — prognoza demograficzna Krakowa według Aleksander Noworól Konsulting z 2022 roku i prognozę ludności GUS (2023 rok) na lata 2023-2060. Należy zaznaczyć, że wszystkie te dokumenty, to prognozy, a więc ich wyniki mogą się różnić i nigdy się nie spełnić, ale budują one naszą wiedzę, jeśli chodzi o to, ile nas będzie mieszkać w Krakowie. Co jest jednak istotne, to trzecia z prognoz (GUS) musi być uwzględniana przy sporządzaniu Planów Ogólnych Gmin w całej Polsce.
Prognoza prof. Jan Paradysza bazowała na stałych meldunkach w Krakowie z lat 2015-2020. Liczba ludności na starcie wynosiła 740 tys. osób. Prognoza wskazywała zmiany demograficzne w każdej z osiemnastu dzielnic Krakowa, analizowała szczegółowo prognozowaną piramidę wieku w 2050 oraz migracje ludności Krakowa na terenie Metropolii Krakowskiej. Na podstawie ww. składowych przewidywała przyszłą liczbę ludności Krakowa w 2050 roku na około 740 tys. osób, czyli utrzymywała wejściową/obecną liczbę mieszkańców.
Potencjał rozwojowy Krakowa według prof. Aleksandra Noworóla bazował na danych z narodowego spisu powszechnego z 2021 roku, który wskazywał, że w Krakowie mieszka 800,7 tys. mieszkańców. Autor zwracał uwagę na korzystny wskaźnik przyrostu naturalnego, najniższy w skali kraju wskaźnik obciążenia demograficznego oraz badał liczbę uchodźców z Ukrainy, którzy osiedlili się w naszym kraju, a w szczególności w Krakowie (opracowanie sporządzane było zaraz na początku wojny Rosyjsko-Ukraińskiej). Na tej podstawie autor zakładał, że liczba ludności Krakowa w okresie najbliższych lat będzie wzrastać i w 2050 roku wyniesie 992 tys., czyli więcej o 192 tys. niż na początku analizy.
Prognoza GUS rozpoczyna predykcje w 2023 roku, a kończy w 2043 roku (również bazuje na danych ze spisu powszechnego z 2021 roku). Zawiera trzy warianty prognostyczne (niski, średni oraz wysoki) zależne od współczynnika dzietności, długości trwania życia oraz salda migracji. W Krakowie, według GUS, w scenariuszu niskim (najniższy współczynnik dzietności, najkrótszy czas życia, najmniejsza imigracja — największa emigracja) w 2043 roku będzie nas 779,8 tys., a więc o 4 tys. mniej niż obecnie. W scenariuszu wysokim natomiast (najwyższy współczynnik dzietności, najdłuższy czas życia, największa imigracja — najmniejsza emigracja) w 2043 roku będzie nas 888,2 tys., a więc 85 tys. więcej niż obecnie.
tabela prezentująca liczbę ludności Krakowa oraz Polski w 2023 oraz 2043 roku w trzech wariantach prognostycznych
© archiwum organizatora
Podsumowując dane prognostyczne, należy stwierdzić, że wszystkie prognozy mówiły o różnych docelowych liczbach mieszkańców, Największy przyrost wynoszący 192 tys. przewidywał prof. Aleksandra Noworól, przy optymistycznym scenariuszu GUS przewidywany jest wzrost liczby mieszkańców o 85 tys., a prof. Jan Paradysz zakładał stagnację demograficzną Krakowa, ale rozwój metropolii. W niskim scenariuszu GUS przewidywany jest spadek liczby mieszkańców o 4 tys. Najbardziej wyważony scenariusz GUS, czyli wariant średni przewidywał, że w 2043 roku krakowian będzie 835,3 tys., czyli o 32 tys. więcej niż obecnie.
Kolejnym aspektem poruszonym podczas spotkania były dane demograficzne dla obszaru Metropolii Krakowskiej, którą obecnie zamieszkuje 1,1 mln osób, skupiając w swoim obszarze piętnaście gmin.
schemat przedstawiający gminy skupione w Stowarzyszeniu Metropolia Krakowa wraz z zestawieniem liczby mieszkańców
© archiwum organizatora
Rozkład ludności w Metropolii Krakowskiej wygląda następująco: w Krakowie mieszka około 800 tys. osób, a sąsiednich gminach około 320 tys. Największe w tzw. obwarzanku są gminy Wieliczka (66 tys.), Skawina (44 tys.), Niepołomice (33 tys.) i Zabierzów (29,5 tys.). Pozostałe gminy zamieszkuje mniej niż 20 tys. osób na każdą gminę, najmniejsza jest gmina Igołomia-Warzeńczyce, którą zamieszkuje mniej niż 8 tys. osób. Analiza prognozy demograficznej dla metropolii wskazuje, że w 2050 roku będzie ją zamieszkiwało 1,2 mln osób, a więc o 100 tys. więcej niż obecnie.
tabela obrazująca obecną liczbę ludzi w gminach metropolii Krakowskiej z predykcją liczby ludności iwykresem liczby ludności dla metropolii do 2060 roku
© archiwum organizatora
Całość wystąpienia Tomasz Antosiewicz podsumował wyzwaniami dla samorządów, wymieniając między innymi: konieczność rzetelnej oceny liczby i rozmieszczenia stałych mieszkańców i osób żyjących na terenie gminy, racjonalne wskazanie rzeczywistego zapotrzebowanie na tereny mieszkaniowe przy uwzględnieniu aktualnych i przyszłych potrzeb lokalnej społeczności oraz sporządzanych predykcji liczby ludności czy lepsze wykorzystanie danych w czasie rzeczywistym (np. z telefonii komórkowej) do poprawy dostępności i jakości usług publicznych.
W dyskusji po wystąpieniu wybrzmiewały następujące tematy:
Anna Bochnia z Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej pytała o sposoby wykorzystywane w Wydziale Planowania Przestrzennego Urzędu Miasta Krakowa do bilansowania liczby ludności oraz obliczania/określania niezbędnej infrastruktury i zagospodarowania na terenie miasta Krakowa.
Anna Ziobro z Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej (członkini TUP o. Kraków) zwracała uwagę na niedoskonałości w zarządzaniu całym obszarem metropolitalnym Krakowa oraz o dysfunkcjach komunikacyjnych, jakie występują pomiędzy gminami. Postulowała między innymi o lepszy rozkład instytucji publicznych na obszarze całej metropolii oraz o poprawę połączeń komunikacji publicznej szczególnie w gminach z krakowskiego obwarzanka.
Wojciech Spyrka z Urzędu Miasta i Gminy Myślenice (członek TUP o. Kraków) przedstawił sytuację potencjałów ludnościowych w stosunku do potrzeb w gminie Myślenice, gdzie występują sześciokrotnie zwiększone rezerwy terenów mieszkaniowych zapisane w obowiązujących dokumentach planistycznych w stosunku do stanu obecnego. Sytuacja ta sprawia, że w gminie Myślenice mogłoby zamieszkać tyle ludzi, co obecnie w Krakowie.
Podczas forum odpowiedziano na ważne pytania: jak zmieniać się będzie liczba ludności w metropolii krakowskiej do 2050 roku? Które gminy będą się najszybciej rozwijać demograficznie? Jak prognozy ludności wpływają na planowanie przestrzenne oraz jakie wyzwania demograficzne stoją przed strategią rozwoju Krakowa?
Warto wspomnieć, że dynamicznie rozwijające się budownictwo mieszkaniowe jest olbrzymią gałęzią polskiej gospodarki zatrudniającej rzeszę projektantów, wykonawców i budowniczych oraz wytwórstwo materiałów budowlanych, ich magazynowanie, logistykę etc. Jest to istotny aspekt w kontekście dalszego rozwoju branży budowlanej i wyważenia proporcji wolumenu budowanych mieszkań w stosunku do rzeczywistego zapotrzebowania wynikającego z prognoz demograficznych.
Na wiele pytań wciąż nie podano odpowiedzi, ale zdecydowanie pogłębiono wiedzę na temat problemów demograficznych, z którymi muszą radzić sobie nasze miasta oraz planiści wykonujący obecnie plany ogólne na całym obszarze naszego kraju.
