Konkurs architektoniczny to narzędzie, które — w teorii — pozwala na wybór najbardziej optymalnego rozwiązania dla planowanych budynków i przestrzeni publicznych spośród wielu nadesłanych koncepcji. W praktyce nie zawsze udaje się uzyskać taki efekt, co pokazały konkursy na gmachy Archiwów Państwowych w Łodzi i w Piotrkowie Trybunalskim. Dlaczego na jeden z nich wpłynęło ponad 5 razy więcej prac?
Pod koniec października 2025 roku rozstrzygnęły się dwa konkursy architektoniczne, w których zadaniem było zaprojektowanie budynków dla Archiwum Państwowego. Nowe gmachy mają powstać w Piotrkowie Trybunalskim i w Łodzi. W tym pierwszym konkurs architektoniczny zorganizowała doświadczona pracownia, w drugim inwestor, czyli łódzkie Archiwum Państwowe. Efekt? Na konkurs w Piotrkowie Trybunalskim wpłynęły 22 prace, a w Łodzi jedynie 4. Co zawiniło?
Projekt budynku Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim — I miejsce
proj.: BDR Architekci © udostępnione dzięki uprzejmości organizatorów konkursu
do wygrania 100 tysięcy, a chętnych prawie nie ma
Jedną z największych zalet organizacji konkursów architektonicznych jest mnogość perspektyw i możliwość wyboru najbardziej optymalnego projektu spośród szerokiego wachlarza koncepcji. Dlaczego na konkurs architektoniczny na opracowanie projektu budynku Archiwum Państwowego w Łodzi wpłynęły tylko cztery prace? Okazuje się, że najpewniej nie chodzi o wysokość nagród, bo ta w przypadku obu konkursów była porównywalna, jeśli wziąć pod uwagę skalę i lokalizację projektu (w Piotrkowie Trybunalskim za I. miejsce można było otrzymać 60 tysięcy złotych, w przypadku Łodzi to aż 110 tysięcy). Co zaważyło na tak niskiej frekwencji łódzkiego konkursu?
Dobry konkurs architektoniczny potrzebuje sprawnej współpracy pomiędzy zamawiającym a przeprowadzającym, znajomości rynku usług projektowych, ale też skutecznego budowania zaufania pomiędzy organizatorami i uczestnikami. W konkursie na budynek Archiwum Państwowego w Łodzi na przykład początkowo nie był znany skład sądu konkursowego, a kiedy już go ogłoszono, to okazało się, że brakuje w nim osób kojarzonych w środowisku architektonicznym, których obecność byłaby gwarancją, że prace będą oceniane przez doświadczony, kompetentny zespół. Poświęcenie dwóch-trzech miesięcy na przygotowanie projektu było w tej sytuacji ogromnym ryzykiem, a pracownie nie miały gwarancji, że ten wysiłek będzie się ostatecznie opłacał.
— wyjaśnia Monika Arczyńska, sekretarza konkursu na budynek Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim.
Warto podkreślić, że przygotowanie pracy konkursowej wiąże się z dużymi kosztami, na które nie wszystkie pracownie mogą sobie pozwolić. Opowiadał o tym Wojciech Gajewski z pracowni POLE Architekci:
Trzeba włożyć naprawdę bardzo dużo pracy i nakładów finansowych, żeby stworzyć projekt konkursowy, a zwycięzca jest tylko jeden. Poziom architektury w Polsce podniósł się w ostatnim czasie ogromnie. Nawet jeśli stworzymy bardzo dobrą pracę, to wciąż istnieje prawdopodobieństwo, że będzie sporo lepszych. Jest to dobry znak i bardzo nas to cieszy, ale obecnie nie stać jeszcze naszej pracowni na to, żeby często brać udział w konkursach. Praca nad projektem konkursowym to wspaniały czas, ale też inwestycja, która rzadko kiedy się zwraca.
Konkurs na budynek Archiwum Państwowego w Łodzi wygrała pracownia Heinle, Wischer und Partner Architekci.
Projekt budynku Archiwum Państwowego wPiotrkowie Trybunalskim — Imiejsce
proj.: BDR Architekci © udostępnione dzięki uprzejmości organizatorów konkursu
sukces konkursu w Piotrkowie Trybunalskim
Zupełnie inaczej sprawy miały się w przypadku konkursu na budynek Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, w którym zwyciężyła pracownia BDR Architekci. Na ten konkurs architektoniczny wpłynęły 22 prace:
W Piotrkowie Trybunalskim mieliśmy bardzo dobry sąd konkursowy i staraliśmy się precyzyjnie sformułować wytyczne, zdając sobie sprawę z tego, że archiwum to trudna funkcja, i że pewne problemy wyjdą dopiero „w praniu”, kiedy uczestnicy już zabiorą się za projektowanie. Postawiliśmy więc na sprawną komunikację na etapie zadawania pytań – zamawiający był bardzo zaangażowany, większość odpowiedzi na nadesłane pytania udzielano wciągu 24 godzin od ich otrzymania. Wydaje mi się, że to właśnie te czynniki sprawiły, że uczestnicy zaufali nam w tym procesie i poziom złożonych koncepcji był tak wysoki.
— wyjaśnia Monika Arczyńska z A2P2 Architecture&Planning.
Projekt budynku Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim — II miejsce
proj.: WXCA © udostępnione dzięki uprzejmości organizatorów konkursu
doświadczenie i przykład z samorządu
Dlaczego konkursy na archiwa zostały przygotowane w tak różny sposób? Kluczowe musiało być tutaj doświadczenie organizatorów. W przypadku konkursu w Piotrkowie Trybunalskim organizacją zajęło się biuro A2P2 architecture & planning, odpowiedziane za przygotowanie konkursów na budynek Okręgowej Izby Lekarskiej w Gdańsku, pawilon ekspozycyjny w Biskupinie czy Park Aktywności Rodzinnej na Wawrze w Warszawie. Znakomitą większość udanych konkursów architektonicznych w naszym kraju przygotowały oddziały Stowarzyszenia Architektów Polskich. SARP posiada doświadczenie, odpowiednio wybieranych sędziów konkursowych, działa też wedle kodeksu konkursowego.
Czy SARP jest zatem gwarantem dobrze zorganizowanego konkursu? W dużej liczbie przypadków. Współpraca z SARP-em nie jest jednak koniecznością, co pokazuje działalność zespołu A2P2 architecture & planning, ale i niektórych samorządów. Tak, w niektórych miastach samorządy ogłaszają dobrze zorganizowane konkursy, które cieszą się dużym zainteresowaniem. W tej materii przoduje zapewne Warszawa, w której z konkursu zorganizowanego przez Urząd Miasta powstało sporo ważnych realizacji — Plac Centralny (na konkurs wpłynęły 42 prace), Plac Pięciu Rogów (na konkurs nadesłano 30 koncepcji), Izba Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy (złożono 107 projektów architektonicznych) czy Szkoła Podstawowa nr 406 na Białołęce (na konkurs wpłynęło 18 prac). W przygotowaniu jest znacznie więcej warszawskich budynków i przestrzeni, których projekty wyłoniono w formule konkursowej, można je znaleźć na portalu A&B w zakładce „Konkursy”.
Projekt budynku Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim — III miejsce
proj.: ANALOG © udostępnione dzięki uprzejmości organizatorów konkursu
dlaczego konkursy architektoniczne są lepsze?
Konkursy są uznawane za najbardziej demokratyczny, a często też najlepszy sposób wyłaniania projektów dla budynków kształtujących przestrzeń wokół nas. Co daje zorganizowanie konkursu architektonicznego?
aby podjąć świadomą i mądrą decyzję o tym, jakie rozwiązanie dla danego miejsca jest najlepsze, należy porównać różne koncepcje i wybierać tę najlepszą. Nigdy nie pozna się odpowiedzi na pytanie, czy wybrane dla danego miejsca rozwiązanie jest optymalne, jeżeli nie posiada się kilku, kilkunastu, a czasem kilkudziesięciu porównywalnych jakościowo prac. Taką odpowiedź daje konkurs architektoniczny
— mówi Marek Kaszyński, prezes MPOIA, cytowany przez Katarzynę Jagodzińską na łamach A&B.
Paradoksalnie, konkurs jest też dla zamawiającego tańszym rozwiązaniem:
Jeżeli zsumujemy pracę wszystkich pracowni, które startują w konkursie, także pracę intelektualną, i pomnożymy przez kilkanaście lub kilkadziesiąt prac, to okazuje się, że konkurs zwraca się już na etapie samego pozyskania koncepcji — konkurs się po prostu opłaca
— dodaje Marek Kaszyński.
Jak pisze Katarzyna Jagodzińska, konkursy wpływają również pozytywnie na wizerunek miasta:
[...] o konkursach mówi się nie tylko w środowisku architektów (oczywiście także za granicą), są również nagłaśniane przez media codzienne, wzbudzają zainteresowanie mieszkańców i turystów.
Konkurs architektoniczny — w porównaniu do przetargu czy formuły zaprojektuj i wybuduj, daje największe szanse na otrzymanie przez inwestora projektu, który w sposób optymalny rozwiąże problem przestrzenny. Aby konkursy były skuteczne i faktycznie gwarantowały wysoką jakość architektury powstającej w naszym otoczeniu, muszą być jednak dobrze zorganizowane. Czy sytuacja, która ma miejsce w przypadku konkursu na budynek Archiwum Państwowego w Łodzi stanie się nauczką dla inwestorów myślących o tańszej drodze „na skróty"?
