Jak zaprojektować miejsce pamięci, które nie opowiada historii poprzez nadmiar słów, lecz pozwala jej wybrzmieć poprzez przestrzeń, materię i doświadczenie? Projekt „Milczenie. Centrum Pamięci Dzieci Zamojszczyzny” Jakuba Gmitrowicza wykorzystuje architekturę jako narzędzie pamięci, zestawiając surowość betonu z ciepłem drewna i ukrywając najtrudniejszą część ekspozycji pod ziemią. Są miejsca, w których architektura nie powinna konkurować z historią. Nie musi być efektowna ani jednoznaczna. Jej zadaniem może być stworzenie warunków do zatrzymania się, poznania i przeżycia tego, co wydarzyło się w konkretnym miejscu. Taką rolę w projekcie Jakuba Gmitrowicza otrzymuje Centrum Pamięci Dzieci Zamojszczyzny w Sochach, zaprojektowane jako przestrzeń opowiadania historii wysiedleń i wywozu mieszkańców Zamojszczyzny w ramach Aktion Zamość podczas II wojny światowej. Projekt powstał jako inżynierska praca dyplomowa na kierunku architektura na Politechnice Krakowskiej im. Tadeusza Kościuszki. Promotorem pracy był dr Bartosz Dendura.
plan zagospodarowania terenu © Jakub Gmitrowicz 
pomiędzy pamięcią a krajobrazem
Miejsce dla projektowanego centrum nie zostało wybrane przypadkowo. Obiekt miałby znaleźć się na trasie turystycznej prowadzącej na Bukową Górę, w pobliżu Roztoczańskiego Parku Narodowego. Trasa rozpoczyna się przy Ośrodku Edukacyjno-Muzealnym RPN, a kończy na cmentarzu w Sochach, poświęconym ofiarom rzezi z czerwca 1943 roku. Centrum staje się więc kolejnym punktem na istniejącej trasie pamięci, łącząc kontekst historyczny z naturalnym krajobrazem Roztocza.
Ta lokalizacja wpływa bezpośrednio na sposób kształtowania architektury. Projekt nie próbuje oderwać się od otoczenia. Przeciwnie – wykorzystuje jego charakter, a jednocześnie wprowadza w naturalny krajobraz wyraźny, sztuczny element. Najważniejszym motywem formalnym staje się rozdarcie i ingerencja.
Budynek dzieli się na dwie części. Nadziemna została zaprojektowana w konstrukcji CLT i przykryta czterospadowym dachem z drewna klejonego warstwowo. Część podziemna wykonana jest w konstrukcji żelbetowej i pozostaje ukryta przed wzrokiem przechodniów.
szkice © Jakub Gmitrowicz 
beton i drewno
Kontrast materiałowy jest jednym z najważniejszych środków wyrazu projektu. Nadziemna drewniana bryła zostaje osadzona w syntetycznym, betonowym dziedzińcu otoczonym z trzech stron murem oporowym. Fragment tego muru wystaje ponad poziom gruntu i staje się znakiem obecności ukrytej przestrzeni.
Beton jest tu zimny, ciężki i obcy. Drewno przeciwnie – kojarzy się z naturalnością, ciepłem i znajomą skalą tradycyjnej architektury. Zestawienie obu materiałów nie jest wyłącznie decyzją estetyczną. Ma przygotowywać użytkownika na temat miejsca, w którym przeszłość i współczesność spotykają się w jednym doświadczeniu.
Także forma dachu odwołuje się do lokalnego kontekstu. Stromy czterospadowy dach stanowi współczesną syntezę tradycyjnej formy roztoczańskiej chaty. Jego górna część została ścięta, dzięki czemu powstała możliwość doświetlenia poddasza przez świetliki. Położenie dachu sprawia wrażenie, jakby jego powierzchnia falowała razem z nierównością terenu i częściowo unosiła się nad krajobrazem.
przekrój A-A © Jakub Gmitrowicz 
to, co ukryte
Najbardziej znaczący gest architektoniczny znajduje się jednak pod ziemią. To właśnie tam zaprojektowano przestrzeń wystawy stałej poświęconej historii wysiedleń i wywozów Dzieci Zamojszczyzny.
Umieszczenie ekspozycji pod powierzchnią gruntu ma znaczenie symboliczne. Autor wiąże je z nieznaną naturą wydarzeń oraz z próbą ukrywania traumatycznej przeszłości przed wzrokiem. Historia nie zostaje więc przedstawiona jako oczywisty, dominujący element bryły. Jest schowana i wymaga wejścia w głąb, aby ją poznać.
To rozwiązanie wpisuje się w ideę architektury milczącej, w której przestrzeń nie narzuca odbiorcy jednej emocji, ale poprzez skalę, materię, światło i kierunek poruszania się buduje warunki do indywidualnego doświadczenia.
W opinii promotora właśnie te założenia – architektura milcząca, dezorientacja przestrzenna oraz operowanie ciężarem surowej materii – zostały konsekwentnie przełożone na decyzje projektowe. Jako istotne odniesienia wskazano między innymi Muzeum Żydowskie w Berlinie, Muzeum POLIN, Miejsce Pamięci w Bełżcu oraz Miejsce Pamięci w Michniowie.
© Jakub Gmitrowicz 
przestrzeń, która otwiera się na ludzi
Centrum Pamięci nie zostało jednak pomyślane wyłącznie jako muzeum. Druga część programu znajduje się ponad ziemią i czerpie inspirację z tradycyjnej architektury wiejskiej. To właśnie tutaj zaplanowano funkcje związane ze spotkaniem, edukacją i integracją – sale warsztatowe, czytelnię, kawiarnię oraz salę audytoryjną.
Drewniana część budynku ma tworzyć atmosferę ciepła i znajomości. Jej relacja z otoczeniem wzmacniana jest przez przeszklenia. Parter z trzech dostępnych stron został otoczony szklaną witryną, dzięki czemu wnętrze staje się strefą przejściową pomiędzy budynkiem a krajobrazem. Wystający niemal metr okap dodatkowo podkreśla ten charakter.
W ten sposób projekt tworzy wyraźny podział doświadczenia. Pod ziemią znajduje się przestrzeń skupiona na pamięci i historii. Nad ziemią – miejsce spotkania, rozmowy, poznawania i wspólnego działania.
© Jakub Gmitrowicz 
historia nie jako eksponat, ale jako doświadczenie
Taki układ pozwala spojrzeć na centrum pamięci szerzej niż tylko przez pryzmat funkcji muzealnej. Budynek ma nie tylko dokumentować przeszłość, ale również funkcjonować jako miejsce współczesnego życia lokalnej społeczności. To istotne, ponieważ pamięć nie musi być zamknięta w jednym wydarzeniu ani ograniczona do ekspozycji.
Na poddaszu zaprojektowano przestrzeń wystaw czasowych i czytelnię, a także część administracyjną. W podziemiu znalazły się również pomieszczenia techniczne i magazynowe, z bezpośrednim dostępem do wystawy stałej oraz windą towarową prowadzącą do strefy dostaw.
Program został więc podporządkowany zarówno pamięci, jak i codziennemu funkcjonowaniu obiektu.
architektura wrażliwa na miejsce
W projekcie ważna jest również odpowiedzialność wobec krajobrazu. W opinii promotora pozytywnie oceniono zastosowanie rozwiązań proekologicznych, między innymi pomp ciepła, systemu wentylacji VAV z rekuperacją oraz retencji wód. Jednocześnie rezygnację z paneli fotowoltaicznych uzasadniono ochroną walorów krajobrazowych Rezerwatu Ścisłego Bukowa Góra.
To pokazuje, że zrównoważone projektowanie nie zostało potraktowane wyłącznie jako zestaw technologii. W przypadku miejsca o szczególnych walorach przyrodniczych i historycznych równie ważne staje się zachowanie jego charakteru.
© Jakub Gmitrowicz 
„Milczenie” Jakuba Gmitrowicza jest projektem, w którym forma nie próbuje zagłuszyć historii. Drewniana bryła wyrastająca z krajobrazu, ciężki betonowy dziedziniec, ukryta pod ziemią ekspozycja i otwarte na otoczenie przestrzenie spotkań tworzą spójną narrację architektoniczną. To architektura, która zamiast mówić za dużo, pozostawia miejsce na ciszę. A właśnie w ciszy pamięć może stać się najbardziej wyraźna.
