Czułe spojrzenie na wielki blaszak centrum handlowego z końca lat 90.? I to jest możliwe, gdy protestuje się przeciw wysokiej zabudowie. W Poznaniu rośnie opór przeciw wysokim budynkom mieszkalnym i usługowym. Część argumentów ma sens. Ale sens mają także nowe punktowce. No, chyba że stawia je PKP — bez oglądania się na zamiary miasta.
Niskiej jakości, wielki „blaszak”, tzw. centrum handlowe pierwszej generacji, stoi na Piątkowie, modernistycznej dzielnicy, której budowa zaczęła się pięć dekad temu. Od kilku lat trwa tu na osiedlu Batorego przeciąganie liny między mieszkańcami, planistami i deweloperem. Przyczyna: plany zastąpienia centrum handlowego zabudową mieszkalną z wysokim narożnym akcentem.
Pod kilof ma pójść hala z końca lat 90. postawiona dla sieci TESCO przy skrzyżowaniu międzyosiedlowych arterii: ulic Opieńskiego i Księcia Mieszka I. Całość (dziś jest to „pasaż Opieńskiego” ze sklepami kilku sieci) zajmuje obszerne przedpole północnej części osiedla Batorego zabudowanej dopiero w latach 90. i początkach obecnego stulecia. Bloki stoją tu znacznie gęściej niż na starszej o dekadę, ciekawie rozplanowanej części południowej. I to właśnie nadmierne zagęszczenie budynków z czasów postępującego „wyciskania PUM-u” powoduje dzisiejsze problemy.
Pasaż Opieńskiego z parkingiem — widok od pd.-zach., w głębi — bloki os. Batorego
fot.: Jakub Głaz
parking ponad wszystko?
Protestujący mieszkańcy widzą kilka zagrożeń. Po pierwsze, wzrost ruchu samochodów oraz korków w okolicy, przy jednoczesnej likwidacji wielkich sklepowych parkingów. Po drugie, zbyt intensywna zabudowa, która „dołoży się” do gęstej tkanki osiedla. Mieszkańcy Piątkowa zabiegali więc o redukcję liczby domów i mieszkań (z ponad 900 do 700). Starali się też o obniżenie narożnej dominanty oraz większy udział planowanej zieleni. Po trzecie wskazują, że likwidacja wielkopowierzchniowego handlu utrudni im codzienne zakupy. Wreszcie, po czwarte, twierdzą, że nowi mieszkańcy obciążą i tak już obłożoną pasażerami linię szybkiego tramwaju, przy której znajduje się osiedle (przystanek Szymanowskiego).
przystanek szybkiego tramwaju Szymanowskiego — widok z wiaduktu nad torami w stronę os. Batorego i CH Pasaż Opieńskiego (logotypy sklepów na pylonie usunięte przez redakcję)
fot.: Jakub Głaz
O zamiarach dewelopera (Echo Investment, dziś jako Archicom) oraz pierwotnej koncepcji pisaliśmy cztery lata temu. W planach był 55-metrowy wieżowiec, a za nim i po jego bokach niższe, gęsto upakowane bloki o prostej, przyzwoitej architekturze. Między nową inwestycją a starszymi blokami wrysowano niewielki linearny park. W parterach przewidziany był handel i usługi. Na „stare” osiedle wiódł pieszy trakt o wygodniejszym przebiegu niż dotychczasowe połączenia przystanku PST z osiedlem (dziś trzeba okrążyć halę).
Wizualizacja zabudowy przy ul. Opieńskiego w Poznaniu na terenie po centum handlowym — wersja z 2021 roku
© Echo Investment
Teren nie był wtedy objęty planem miejscowym, zatem — choć Studium Uwarunkowań i Kierunków Przestrzennych przewidywało tu usługi — można było wybudować mieszkania na podstawie warunków zabudowy. Po apelach mieszkańców w 2022 roku ruszyły prace nad planem miejscowym, a rok później zmieniły się zapisy Studium (funkcje mieszkaniowe zamiast usługowych, aktualizacja z 2023 roku). Zespół z Miejskiej Pracowni Urbanistycznej „odchudził” w mpzp gęstość i wysokość zabudowy proponowanej przez dewelopera. Do 43 metrów zredukował wysokość dwóch narożnych dominant, poszerzył przestrzenie między niskimi blokami, powiększył teren parku. Wreszcie, wyznaczył wiele parterów pod usługi i handel (w tym wielkopowierzchniowy).
mpzp dla os. Batorego w Poznaniu — porównanie projektu MPU z wcześniejszymi propozycjami inwestora (fragment prezentacji MPU)
PL: © Miejska Pracownia Urbanistyczna Poznań, źródło: mpu.pl
punktowiec przy każdym przystanku?
Wiosną tego roku odbyły się dwie dość gorące dyskusje publiczne nad projektem planu (online i na żywo). Część mieszkańców zdaje się akceptować nowe propozycje, a część apeluje o jeszcze większy udział zieleni, rezygnację z wieżowca i dalsze odchudzenie planu. Wybrzmiewa też niechęć wobec jakichkolwiek zmian, w tym postulat zachowania fatalnej jakości „blaszaka” i — co wydaje się bardzo ważne dla mieszkańców — wielkich parkingów. Takie rozwiązanie utrwaliłoby jednak bardzo substandardową przestrzeń. Parkingi i niski Pasaż Opieńskiego stanowią bowiem rozszerzenie i tak już rozległej, rozpełzającej się wręcz na przyległe tereny, pustki wielkiego skrzyżowania. Wysoki akcent wydaje się w tym miejscu pożądany — jako przeciwwaga dla komunikacyjnego „wygonu” oraz jako charakterystyczny punkt orientacyjny — dla kierowców i przybyszy z innych dzielnic. Lepsza wydaje się przy tym pierwotnie proponowana wysokość 55 metrów. Niższe wieżowce nie zrównoważą chyba swoją skalą rozległego skrzyżowania. Wyższy budynek mógłby też „wchłonąć” część mieszkań planowanych w niższych blokach. Uwolniłoby to więcej przestrzeni między budynkami.
analiza dla mpzp dla os. Batorego w Poznaniu — porównanie stanu istniejącego z projektowanym (fragment prezentacji MPU)
PL: © Miejska Pracownia Urbanistyczna Poznań, źródło: mpu.pl
Jak skończy się batalia o wieżowiec? Trzeba poczekać do uchwalenia planu. Jednak już teraz mamy świeży dowód, że wysoki akcent dobrze oddziałuje na wielkie i amorficzne węzły komunikacyjne. Mowa o kończonym właśnie siedemnastokondygnacyjnym wieżowcu przy innym przystanku PST o nazwie Słowiańska (skrzyżowanie ulic Słowiańskiej i Księcia Mieszka I). Budynek stanowi jedną z trzech części zespołu mieszkalnego o nazwie UP2U autorstwa pracowni Litoborski i Partnerzy. Obok wieżowca stoi już niższy blok, który wkrótce doczeka się swojego bliźniaka (budowa już ruszyła).
zespół mieszkalny UP2U, skrzyżowanie ul. Słowiańskiej i Księcia Mieszka I, — widok z ul. Mieszka I (trasy średnicowej wzdłuż linii szybkiego tramwaju (po lewej w wykopie)
fot.: Jakub Głaz
Wznoszący się ku skrzyżowaniu i przystankowi kompleks stanowi także udane, dynamiczne dopełnienie grupy pobliskich domów studenckich z lat 60. i 70. Widoczny z daleka wyraźnie jest dobrym punktem orientacyjnym i trafnie ulokowaną dominantą. W przyszłości każdy przystanek PST mógłby mieć „swój” charakterystyczny punktowiec. Linia szybkiego tramwaju zaznaczyłaby się wtedy w sylwecie miasta rytmicznym układem wieżowców o podobnej, umiarkowanej wysokości. Przystanki z widokiem na wysoki budynek nabrałyby bardziej indywidualnego charakteru.
wieżowiec zespołu mieszkalnego UP2U, skrzyżowanie ul. Słowiańskiej i Księcia Mieszka I, — proj.: Litoborski i Partnerzy (2025) widok spod wiaduktu, z przystanku szybkiego tramwaju
fot.: Jakub Głaz
Są też w Poznaniu inne świeże przykłady wyższych akcentów przy rozległych rondach, których bryły (mniej i bardziej udane) nadają komunikacyjnym „patelniom” bardziej miejski charakter. Pierwszy przypadek to znany i nagradzany biurowiec Bałtyk (proj. MVRDV, 2017), który częściowo zrównoważył asfaltowe „rozlewisko” przeskalowanego ronda Kaponiera w centrum. Drugi przykład to wysoki masywny budynek mieszkalny (proj. AP Szczepaniak, inwestor: ATAL, 2022) przy rondzie Starołęka. Jego forma przypomina rozczłonkowaną i poskładaną chaotycznie Superjednostkę z Katowic i jest przez to dość kontrowersyjna. Jednak jako akcent dzielnicy, punkt orientacyjny i częściowa „obudowa” ronda sprawdza się prawidłowo. Nieopodal, od niedawna swoją wysoką dominantę mieszkalną ma również rondo Żegrze.
wysoki kompleks ATAL Warta przy rondzie Starołęka — proj. A Szczepaniak, widok od południa z terenu inwestycji Portowo
fot.: Jakub Głaz
lęk przed „mieszkaniami”
Niemal docelową wysokość blisko 60 m (brakuje jeszcze części technicznej) osiągnął już także punktowiec przy rondzie Rataje (w ciągu tej samej ulicy co rondo Starołęka). Mowa o opisywanym przez nas dwa lata temu biurowcu Industrial autorstwa poznańskiej pracowni EASST Architects (Łukasz Sterzyński i Marcin Sucharski z zespołem). Ciekawie zakomponowany budynek jest jeszcze w stanie surowym, ale już teraz widać, jak dobrze wpływa na nijaką dotąd przestrzeń przy rondzie. Charakterystyczna sylwetka przesuniętych względem siebie części punktowca jest widoczna z wielu miejsc. Wskazuje początek modernistycznej dzielnicy Rataje i ma szanse stać się jej symbolem.
wieżowiec Industrial przy rondzie Rataje, w budowie, proj EASST Architects — widok od zachodu z ronda Rataje, spod dworca autobusowego
fot.: Jakub Głaz
Budynek powstaje w zgodzie z planem miejscowym, który dopuszcza obok budowę jeszcze wyższej dominanty. Może ona stanąć po drugiej stronie pasażu prowadzącego do centrum handlowego Posnania. I choć nie słychać jeszcze o konkretnych zamiarach budowy drugiej wieży, to okoliczni mieszkańcy także zaczynają być jej przeciwni. Powody podobne jak na os. Batorego: przede wszystkim strach przed zwiększonym ruchem kołowym i problemami z parkowaniem. Oraz podejrzenie, że — zamiast biur — w budynku mogą się w przyszłości znaleźć usługowe lokale „mieszkalne”. Domysł ten jest zasadny, bo nieopodal jeden z inwestorów tak właśnie potraktował zapis o funkcji usługowej dla kilku budynków na terenie tzw. Łaciny.
Biurowce przy rondzie Rataje i ul. Komedy w Poznaniu, wizualizacja, proj. EASST Architects; — widok od strony ronda Rataje
© EASST Architects
Obawy związane z parkingami i większym natężeniem ruchu wydają się wysuwać wszędzie na pierwszy plan. Stąd też wyższym akcentom na planowanym osiedlu sprzeciwiają się również mieszkańcy os. Piastowskiego (pomiędzy wspomnianymi przed chwilą rondami). Chodzi o teren po produkcji i magazynach przy ul. Zamenhofa w pobliżu ronda Starołęka, graniczący z modernistycznymi osiedlami Rataj. W telewizyjnym materiale o kontrowersjach związanych z tą inwestycją najwyraźniej wybrzmiewa problem komunikacyjny i parkingowy.
staranniej w historycznych!!!
O ile jednak wyższe punktowce są zazwyczaj korzystne dla modernistycznych rond i skrzyżowań, o tyle więcej wrażliwości i indywidualnego podejścia wymaga wstawianie takich akcentów w przestrzeń dzielnic historycznych. Te jednak w znacznej części nie są jeszcze objęte planami miejscowymi i sytuację może poprawić dopiero nowy plan ogólny. Decydują (i decydowały) zatem warunki zabudowy, dzięki którym wstawiono w Poznań kilka wysokich kompleksów nieprzewidzianych przez urbanistów. To między innymi tworzony od ćwierćwiecza zespół zabudowy obok Dworca Głównego przy ul. Towarowej według projektów Pracowni Architektonicznej Ewy i Stanisława Sipińskich (z najwyższym budynkiem mieszkalnym w mieście — 72 m). Drugi przypadek to grupa wieżowców w dzielnicy Jeżyce, które skorzystały w lepszy lub gorszy sposób z sąsiedztwa punktowca z końca lat 70.
najwyższy budynek mieszkalny Poznania (72 m, część kompleksu przy ul. Towarowej, widok z ul. Głogowskiej przez pawilon Dworca Zachodniego — proj. Pracownia Architektoniczna Ewy i Stanisława Sipińskich (realizacja: 2022)
fot.: Jakub Głaz
Tylko dwa miejsca na obrzeżach ścisłego centrum były przewidziane przez planistów pod zespoły wyższej zabudowy. Pierwszy to zespół biurowo-usługowy (z hotelem) o nazwie Andersia wzdłuż ul. Królowej Jadwigi budowany od końca XX wieku — także według projektu Sipińskich. Obecnie trwa budowa ostatniego, trzeciego najwyższego w mieście wieżowca (o nazwie AND2, wys.: 113 m). Okryty ścianą kurtynową czeka na ukończenie (prace wstrzymano przed ponad rokiem, inwestor nie podaje przyczyny). Drugi kompleks to Nowy Rynek w miejscu po dawnym dworcu PKS. Tu jednak narożny akcent (proj. JEMS Architekci) jest niższy niż pierwotnie planowano, co również nie było korzystną decyzją w sąsiedztwie bardzo rozległego skrzyżowania i w relacji z budowanym po przekątnej AND2.
najwyższy budynek Poznania AND2 (w komleksie Andersia) i zespół biurowców Nowy Rynek, widok spod dworca z ul. Matyi — AND2 — proj.: Pracownia Architektoniczna Ewy i Stanisława Sipińskich Nowy Rynek — na pierwszym planie: proj. Maćków Pracownia Projektowa (2018), w głębi (wyższy): JEMS Architekci (2023) po lewej przed AND2 — hotel Novotel/Ibis (dawny hotel Poznań z 1978).
fot.: Jakub Głaz
Po Jeżycach punktowce zaczynają teraz rosnąć w sąsiedniej dzielnicy — na Łazarzu. Tu jednak ich lokalizacja jest nieco bardziej przemyślana — mimo braku planu miejscowego. Trwa właśnie budowa zespołu mieszkalnego przy ul. Kolejowej 1-3, który jest adaptacją i znaczącą rozbudową murów XIX-wiecznej fabryki maszyn i lejarni żelaza Napoleona Urbanowskiego (proj. LAB3 Architekci). Częścią kompleksu będzie 18-kondygnacyjny wieżowiec (szerzej o inwestycji pisaliśmy trzy lata temu). Jego lokalizacja na obrzeżu starej zabudowy budzi kontrowersje, choć stanowi już raczej zaczątek oprawy tzw. ul. Dolnej Głogowskiej, która biec ma w przyszłości wzdłuż linii kolejowej.
Zespół mieszkalny przy ul. Kolejowej 1 (Kolejova) w Poznaniu — wizualizacja — widok nad dzielnicy Łazarz w stronę centrum po prawej na zamknięciu ulicy przyległej do kompleksu powstaje 12-kondygnacyjny wieżowiec dla PKP
© proj.: LAB3 Architekci
Jest też forpocztą wysokiej zabudowy tzw. Wolnych Torów, czyli kilkudziesięciu hektarów terenu przy linii kolejowej i Dworcu Głównym. Od dekad są one przewidziane pod nową dzielnicę, która zespoli rozdzielone torami dzielnice Łazarz i Wilda. Na Wolnych Torach nic się jednak nie dzieje, mimo rozstrzygniętego dekadę temu konkursu urbanistycznego (od ośmiu lat trwają prace nad planem miejscowym). Nie przeszkadza to jednak Miastu wydawać warunków zabudowy opartych o skalę zabudowy zaproponowaną w… niezrealizowanych zwycięskich pracach konkursowych (dzięki temu powstaje wieżowiec przy Kolejowej).
ul. Kolejowa w Poznaniu, widok od północy — po lewej adaptowane mury dawnej fabryki, za nimi na wprost powstanie wieżowiec mieszkalny,a obok niego — po lewej punktowiec budowany przez PKP
fot.: Jakub Głaz
Zespół mieszkalny przy ul. Kolejowej 1 ("Kolejova") w Poznaniu — wizualizacja
© proj.: LAB3 Architekci
ukryty wybryk kolejarzy
Drugą wysoką inwestycją na historycznym Łazarzu ma być z kolei zespół budynków mieszkalnych na obszernym placu (dziś prywatnym parkingu) przy skrzyżowaniu ruchliwych ulic Głogowskiej i Hetmańskiej. Ostatnio poznaliśmy wizualizacje gęsto upakowanego kompleksu z narożną dominantą sięgającą 14 kondygnacji. Projekt autorstwa pracowni CDF Architekci realizować ma inwestor Artbud Group (początek budowy zapowiadany na ten rok). Całość prezentuje się poprawnie, wysoki akcent jest w tym miejscu wskazany (po przekątnej skrzyżowania stoją punktowce z lat 70. XX w.).
zespół zabudowy przy skrzyżowaniu ul. Głogowskiej i Hetmańskiej w Poznaniu (wizualizacja)
© CDF Architekci, źródło: Artbud Group
skrzyżowanie ul. Głogowskiej i Hetmańskiej, — na wprost miejsce pod wysoki kompleks mieszkalny, widok od wschodu z ul. Hetmańskiej
fot.: Jakub Głaz
Ale i tu projekt powstał w oparciu o warunki zabudowy (brak planu) i dobrze by mu zrobiło odchudzenie zbyt gęstej struktury. Czas zatem najwyższy, by dla węzłów komunikacyjnych i ich przyległości powstał szereg planów miejscowych, które sprawią, że pożądane w takich miejscach wysokie dominanty będą wynikiem przemyślanych studiów urbanistów.
zespół zabudowy przy skrzyżowaniu ul. Głogowskiej i Hetmańskiej w Poznaniu
© CDF Architekci, źródło: Artbud Group
Czego jednak by nie zrobiło w tej sprawie Miasto, efekt mogą popsuć kolejarze. Ich grunty między Łazarzem a Wildą to tzw. tereny wydzielone podlegające wojewodzie. Stąd też obok opisanego przed chwilą wieżowca przy ul. Kolejowej powstaje (bez uzgodnień z Miastem) 12-kondygnacyjny punktowiec dla PKP, jako element większej inwestycji o zupełnie odmiennym charakterze („w zakresie prac na towarowej obwodnicy Poznania”!).
budowa inwestycji Kolejova przy ul. Kolejowej 1 w Poznaniu — pośrodku ulica Graniczna, na jej zamknięciu powstaje punktowiec dla PKP
fot.: Jakub Głaz
Projekt autorstwa spółki BBF nigdy nie został pokazany publicznie (budowa już trwa). Wiadomo jednak, że przekształca go teraz pracownia LAB3 Architekci — tak, by choć elewacje kolejarskiej inwestycji trzymały poziom wieżowca ich autorstwa. Działania PKP oraz brak informacji na ich temat należy jednak ocenić wyjątkowo krytycznie. Zwłaszcza, jeśli Kolej zamierza powtórzyć taki wybryk — nieuzgodniony z miejskimi urbanistami — w innym miejscu Wolnych Torów.
