55. laureatem Nagrody Pritzkera został Smiljan Radić Clarke! Chilijski architekt chorwackiego pochodzenia projektuje budowle, w których za surowością materii i wykorzystaniem elementarnych form, kryją się inżynieryjna precyzja i kunszt budowlany. Za co kapituła przyznała mu „architektonicznego Nobla”?
Kapituła Nagrody Pritzkera tak argumentuje wybór tegorocznego laureata:
Za przypominanie nam, że architektura jest sztuką, ponieważ dotyka samego rdzenia ludzkiej natury; za umożliwienie dyscyplinie architektury przyjęcia niedoskonałości i kruchości, oferując ciche schronienia w świecie kształtowanym przez niepewność, bez potrzeby bycia głośniejszą czy bardziej spektakularną; za tworzenie budynków, których hybrydowa natura odzwierciedla współczesne zacieranie się granic między dyscyplinami i które nie przemawiają w imieniu ludzi, lecz pozwalają im odnaleźć własny głos — Smiljan Radić Clarke został uhonorowany Nagrodą Pritzkera 2026
— brzmi podsumowanie opinii jury, które przyznało Nagrodę Pritzkera 2026 Smiljanowi Radićowi Clarke.
Chile Antes de Chile, rozbudowa of the Chilijskiego Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej, Santiago, Chile, 2013
fot.: Christobal Palma
Kapitule tegorocznej edycji Nagrody Pritzkera przewodził Alejandro Aravena, który opowiada o twórczości Smiljana Clarke w poniższych słowach:
W każdym projekcie potrafi odpowiedzieć z radykalną oryginalnością, czyniąc nieoczywiste oczywistym. Powraca do najbardziej podstawowych, nieredukowalnych fundamentów architektury, a jednocześnie bada granice, których dotąd nie dotknięto. Rozwijając swoją twórczość w kontekście bezlitosnych warunków, na krańcu świata, prowadząc pracownię zaledwie z kilkoma współpracownikami, potrafi doprowadzić nas do najgłębszego rdzenia środowiska zbudowanego i ludzkiej natury.
— komentuje Alejandro Aravena, laureat Nagrody Pritzkera w 2016 roku.
Chile Antes de Chile, rozbudowa of the Chilijskiego Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej, Santiago, Chile, 2013
fot.: Smiljan Radic Clarke
kim jest Smiljan Radić?
Smiljan Radić to architekt chorwackiego pochodzenia, działający na terenie Chile. Urodził się w Santiago de Chile w 1965 roku, w 1989 roku ukończył studia architektoniczne na tamtejszym Uniwersytecie Katolickim, które następnie kontynuował studiując historię w Uniwersyteckim Instytucie Architektury w Wenecji. Po zakończeniu edukacji podróżował przez kilka lat, by wreszcie w 1995 roku otworzyć w Chile autorską pracownię architektoniczną.
Dom Pite, Papudo, Chile, 2005
fot.: Cristobal Palma
Jego bogate oeuvre rozpina się pomiędzy niewielkimi kubaturami tymczasowych schronień i domów jednorodzinnych, efektownymi sylwetami budynków komercyjnych, reprezentacyjnymi gmachami publicznymi, powstającymi zarówno na gołej ziemi, jak i w wyniku adaptacji. Zawsze są to jednak obiekty, w których nieszablonowa forma, surowość świadomie wykorzystanych materiałów i zespolenie z krajobrazem tworzą miejsca sprzyjające kontemplacji przestrzeni i wyznaczającej ją materii.
Dom Pite, Papudo, Chile, 2005
fot.: Erieta Attali
[...] to, co zaczyna się jako indywidualne spotkanie, rozszerza się na szerszy, zbiorowy rezonans. Być może taka właśnie jest natura prawdziwej sztuki: zwraca się do każdego z nas jako do jednostkowej istoty, jeden na jednego, a zarazem popycha nas ku wspólnemu źródłu — atawistycznemu miejscu wykraczającemu poza rasę, płeć czy kulturę. Taka zdolność nabiera szczególnego znaczenia w czasach polaryzacji i dehumanizacji i może stanowić prawdziwą wartość architekta, którego twórczość można bez wahania określić jako głęboko oryginalną: sztuki architektury pojmowanej jako nieustanna próba ponownego połączenia wszystkich ludzi z głębszym źródłem.
— czytamy w opinii Kapituły Nagrody Pritzkera.
Dom Poematu o kącie prostym, Vilches, Chile, 2013
fot.: Smiljan Clarke
ikonoklasta architektury
Architektura Smiljana Radića jest mocno rzeźbiarska, co nie może dziwić, zważywszy na fakt, że jego partnerką — zarówno życiową, jak i zawodową — jest chilijska artystka Marcela Correa, znana z kompozycji wykorzystujących naturalne, surowe materiały, zamknięte w organicznych kątach. Dom Poematu o kącie prostym, w którym zresztą znajduje się rzeźby Correi, wymyka się wszelkim typologiom, mającym sugerować związki z tradycyjną architekturą jednorodzinną.
Dom Poematu o kącie prostym, Vilches, Chile, 2013
fot.: Gonzalo Puga
Jego nieortodoksyjne podejście do projektowania może początkowo wydawać się niezwykłe, nieoczekiwane — a nawet buntownicze — jednak zamiast wywoływać poczucie wyobcowania, jego antykanoniczna postawa wydaje się świeża i bezprecedensowa. Niesie ze sobą wyraźne wrażenie spotkania z czymś nowym.
— brzmi fragment opinii jury, które przyznało Nagrodę Pritzkera 2026 Smiljanowi Radićowi Clarke.
Pawilon Serpentine Gallery, Londyn, 2014
fot.: Gonzalo Puga
dom zbudowany na skale
Nieoczywistość kompozycji chilijskiego architekta w wielu przypadkach wynika z pozornego pozbawienia budynków jednej z podstawowych własności architektury — wrażenia tektoniki. Tak, jak w przypadku Pawilonu Serpentine Gallery w Londynie, który Smiljan Radić zaprojektował w 2014 roku, wiele z budowli chilijskiego architekta wydaje się być strukturami tymczasowymi, mobilnymi, powierzchniowo związanymi z gruntem. Budynki Radića:
Nie są mocno zakotwiczone w gruncie; raczej delikatnie spoczywają na jego powierzchni, często unosząc się nieco nad ziemią i tylko od czasu do czasu w nią wnikając. Każda trwała ingerencja w teren jest starannie unikana, tak jakby budynki mogły zostać usunięte w każdej chwili, a grunt przywrócony do pierwotnego stanu. Inspirując się potężnym, a zarazem sejsmicznym kontekstem chilijskiego środowiska i odchodząc od logiki — często domyślnej w budownictwie — dominacji i własności na rzecz współistnienia, Radić przedstawia architekturę jako gościa, a nie pana miejsca, uznając pierwszeństwo krajobrazu, a tym samym pamięci zbiorowej i wspólnego terytorium nad indywidualnym autorstwem.
— czytamy w opinii kapituły.
Pawilon Serpentine Gallery, Londyn, 2014
fot.: Iwan Baan
W podobny sposób Radić konstruuje elewacje i wnętrza restauracji Mestizo Italia, gdzie belki i stropy wydają się wspierać nie na solidnych, głeboko wkopanych w ziemię filarach, a na olbrzymich głazach, żywcem wyjętych z krajobrazu chilijskich pasm górskich.
Restauracja Mestizo, Santiago, Chile, 2025
fot.: Gonzalo Puga
Architektura istnieje pomiędzy dużymi, masywnymi i trwałymi formami — strukturami, które stoją w słońcu przez stulecia, czekając na naszą wizytę — a mniejszymi, kruchymi konstrukcjami — ulotnymi jak życie muchy, często pozbawionymi wyraźnego przeznaczenia w świetle konwencjonalnego postrzegania. W czasach pełnych napięć staramy się tworzyć doświadczenia niosące emocjonalną obecność, zachęcające ludzi do zatrzymania się i ponownego namysłu nad światem, który tak często mija ich obojętnie.
— mówi Smiljan Radić Clarke, laureat tegorocznej Nagrody Pritzkera.
Restauracja Mestizo, Santiago, Chile, 2025
fot.: Gonazalo Puga
W ponad 30-letniej karierze zawodowej, Smiljan Radić otrzymał wiele nagród i wyróżnień — już w 2001 roku Kolegium Architektów Chile ogłosiło go najlepszym architektem poniżej 35 roku życia, czternaście lat później otrzymał chorwacką Oris Award, a w 2019 i 2021 przyznano mu Nagrodę Wersalską. Jego budynki znajdują się w kilkunastu krajach w Europie i obu Amerykach.
Teatro Regional del Biobío, Chile, 2018
fot.: Cristobal Palma
Pritzker w aktach Epsteina
Głośna afera związana z ujawnieniem kolejnych partii akt Jeffreya Epsteina nie ominęła świata architektury, a pośród nazwisk związanych z amerykańskim przestępcą znalazł się również Thomas Pritzker, syn Jaya i Cindy Pritzkerów, fundatorów „architektonicznego Nobla”, a jednocześnie prezes Hyatt Foundation finansującej nagrodę. Chociaż Thomas Pritzker zaprzecza, jakoby kiedykolwiek spotkał osobiście Epsteina, to z ujawnionych dokumentów wynika, że utrzymywał regularne kontakty z milionerem, także po 2008 roku, kiedy to ten przyznał się do zarzutów związanych z nakłanianiem nieletnich do prostytucji, ponadto od 2012 roku regularnie zapraszał go na ceremonie ogłoszenia laureatów.
Teatro Regional del Biobío, Chile, 2018
fot.: Hisao Suzuki
Po ujawnieniu akt, Thomas Pritzker zrezygnował ze stanowiska prezesa sieci hoteli Hyatt, a kapituła Nagrody Pritzkera oznajmiła, że w związku z zaistniałą sytuacją ogłoszenie tegorocznego laureata zostanie opóźnione. Informacja o kontaktach Pritzkera z Jeffreyem Epsteinem nie przeszła bez echa. Jednoznacznie negatywną opinię na temat związków prezesa Hyatt Foundation z Jeffreyem Epsteinem, wyraziła grupa Bal Architektek, która przypomniała, że w ponad czterdziestoletniej historii Nagrody Pritzkera laureatkami zostało jedynie sześć kobiet, a nowym architektonicznym Noblem powinna stać się Jane Drew Prize — nagroda, którą w tegorocznej edycji przyznano Barbarze Busar.
