Architektura jest najważniejsza

Ola Kloc

17 sierpnia '26

Tomasz Mańkowski (1926–2012)

...

+11

Dziś, 17 sierpnia 2026 roku, obchodziłby setne urodziny. Architekt i nauczyciel akademicki, który wierzył, że „Architektura jest najważniejsza”.

Profesor Tomasz Mańkowski — uczeń Louisa Kahna — był autorem jednych z najważniejszych obiektów współczesnego Krakowa (i nie tylko!), między innymi Miasteczka Studenckiego AGH i Radia Kraków — oraz przewodnikiem dla kolejnych pokoleń krakowskich architektów.

Zespół Katedry Architektury Mieszkaniowej Instytutu Projektowania Architektonicznego Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej, lata 90., fot. nieznany — Stoją (od lewej): Mariusz Twardowski, Krzysztof Jasiński, Piotr Wróbel, Maria Mańkowska, Małgorzata Bojanowska, Aleksander Noworól, Piotr Czerwiński, Ewa Heger, Paweł Koperski, Krzysztof Ingarden, Tomasz Kozłowski, Dariusz Kurkiewicz; siedzą (od lewej): Zbigniew Golonka, Halina Kadłuczka, Anna Frysztak, Zofia Nowakowska, Tomasz Mańkowski, Przemysław Gawor, Dariusz Kozłowski, Urszula Pytlowany

Historia Tomasza Mańkowskiego to alternatywna historia polskiej architektury, która zdarzyła się naprawdę. […] Fascynujący dorobek i postawa twórcy, który w każdych okolicznościach tworzył architekturę głęboko humanistyczną i najlepszą możliwą w danych warunkach

— pisze w blurbie na okładce książki „Budowanie świata. Wokół twórczości Tomasza Mańkowskiego” Grzegorz Piątek.

Wspomnienie o architekcie od lat pielęgnuje jego córka — Ewa Mańkowska-Grin, publikując serię książek „Architektura jest najważniejsza”, w ramach której ukazały się takie publikacje jak „Architekci i paragraf aryjski. Przypadek SARP-u (1934–1939)” Agnieszki Tomaszewicz i Joanny Majczyk, „Pionierki” oraz „Architektki”.

Tomasz Mańkowski i Jerzy Chronowski podczas budowy Miasteczka Studenckiego AGH w Krakowie, koniec lat 60., fot. nieznany

W rocznicę jego urodzin, na łamach A&B, wspominamy go słowami Michała Wiśniewskiego, historyka architektury i autora książki poświęconej twórczości Tomasza Mańkowskiego, Piotra Wróbla, który wspólnie z Tomaszem Mańkowskim projektował ikoniczny gmach Radia Kraków i jego ucznia Piotra Lewickiego. Wspomnienia w całości przeczytać będziecie mogli we wrześniowym wydaniu A&B, dziś, w dniu, w którym architekt obchodziłby urodziny, zapraszamy do pierwszej części opowieści napisanej przez Michała Wiśniewskiego:

język kontekstu

W 2026 roku obchodzimy setną rocznicę urodzin profesora Tomasza Mańkowskiego, krakowskiego architekta, urbanisty, pioniera nowoczesnej planistyki, postaci niezwykle ważnej dla powstałego w 1945 roku Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej.

Zaraz po wojnie, ocalały z Zagłady, do niedawna noszący nazwisko Tomasz Eibenschütz, przyszły architekt związał się z Krakowem — postanowił poświęcić zawodowe życie budowaniu lepszego świata, uwagę skupił na mieszkalnictwie. Na nowo utworzonej uczelni studiował pod kierunkiem czołowych postaci przedwojennej architektury, w tym Józefa Gałęzowskiego i Juliusza Żórawskiego. Bardzo ważnym etapem jego edukacji był roczny pobyt w Stanach Zjednoczonych i studia w Philadelphii pod kierunkiem między innymi Louisa Kahna. Z krakowską uczelnią związał się na stałe w połowie lat 50., po kilkuletniej służbie w wojsku. Obok udziału w nieskończonej liczbie konkursów architektonicznych, modernistyczne wizje rozwijał, kierując Katedrą Projektowania Budynków Mieszkalnych, później Instytutem Projektowania Architektonicznego. To na uczelni od 1963 roku prowadził prace nad eksperymentalnym projektem przewidzianego dla ponad 10 tysięcy osób Miasteczka Studenckiego AGH. Doświadczenia wyniesione z pracy nad tym założeniem rozwijał wraz z zespołem katedry, przygotowując projekty kolejnych osiedli domów studenckich oraz zaplecza w wielu miastach w Polsce.

Schemat planu Miasteczka Studenckiego AGH, lata 60.

W Krakowie szczególnie ważnym osiągnięciem projektowym architekta jest Kolegium Polonijne UJ im. Kazimierza Pułaskiego w Przegorzałach. Opracowany między innymi z Dariuszem Kozłowskim, usytuowany za miastem i położony w lesie modernistyczny „klasztor” otwiera się wizualnie ku zewnętrzu. Dla potrzeb uczelni opracował też wiele budynków wykładowych. Szczególnie ciekawa była jego propozycja budowy nowego gmachu Akademii Rolniczej w Krakowie na przeciwko głównego budynku AGH, gdzie zaproponował kaskadowo opadającą grupę wieżowców.

Projekt Kolegium Polonijnego UJ w Przegorzałach, plan sytuacyjny, 1974

W centrum myśli projektowej Tomasza Mańkowskiego był człowiek i jego środowisko mieszkaniowe. Dużo energii i pracy metodologicznej poświęcił prefabrykacji i projektowaniu modułowemu. Przygotowując dyplom, zaproponował eksperymentalny dom jednorodzinny z drewnianych prefabrykatów; projektując domy studenckie konsekwentnie stosował stal i beton. Doświadczenia z tego okresu już niedługo mógł przenieść na grunt zagraniczny. W latach 60. Polska uczestniczyła w opracowywaniu projektów osiedli i całych miast w krajach Bliskiego Wschodu. Po 1967 roku zespół Tomasza Mańkowskiego został poproszony o przygotowanie ambitnej wizji rozwoju zabudowy mieszkaniowej w kilkumilionowym Bagdadzie. Przygotowując projekty nowych osiedli i dzielnic irackiej metropolii, odwołał się do tak dobrze znanej w Krakowie zasady jednostki sąsiedzkiej. Wizjonerski charakter projektu doczekał się rozwinięcia w postaci programu rozwoju zabudowy mieszkaniowej w całym Iraku. Wieloletnia praca urbanistów, orientalistów i geografów zaowocowała jednym z najciekawszych i metodologicznie najbardziej zaawansowanych projektów polskiej planistyki.

Makieta projektu Wioski Dziecięcej w Rajsku k. Oświęcimia, 1990, autor makiety: Edwin Drewniak; Aurelio Galfetti, Tomasz Mańkowski i Mario Botta w Rajsku k. Oświęcimia, na miejscu projektu Wioski Dziecięcej, początek lat 90., fot. nieznany

Na uczelni zbudował silne środowisko naukowe i projektowe, był promotorem setek dyplomów oraz kilkunastu doktoratów. Na zawsze naznaczył proces edukacji projektowej na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej dyscypliną opierającą się na podstawowych formach geometrycznych. U progu lat 80. porzucił dotychczasowe poszukiwania w obrębie modernizmu na rzecz języka kontekstu i różnorodności. Pobyt w Wenecji i praca na tamtejszej Politechnice, a później w Tsukubie w Japonii pchnęły poszukiwania jego oraz jego zespołu ku postmodernizmowi. To z tego środowiska wyszli późniejsi najważniejsi przedstawiciele gatunku w Polsce. W omawianym okresie przygotował jeden z najbardziej intrygujących projektów — gdyby powstał, mógłby silnie wpłynąć na rozwój nowego kierunku w Polsce. Pod koniec lat 80. Tomasz Mańkowski opracował projekt Wioski Dziecięcej im. Janusza Korczaka w Rajsku koło Oświęcimia. Do projektowania poszczególnych budynków zaprosił silne osobowości architektury tego okresu. Zaproszenie przyjęli między innymi Mario Botta, Fumihiko Maki, Gianugo i Francesco Polesello. Projekt nie został jednak zrealizowany. Współcześnie zaskakuje precyzją w posługiwaniu się geometrią, różnorodnością form, odwagą w sięganiu po niecodzienne formy i inicjowaniu współpracy z najlepszymi. Chęć przekraczania ograniczeń epoki PRL-u i pasja projektowania architektonicznego pozycjonują pracę zespołu Tomasza Mańkowskiego szczególnie wysoko. Jego uczniami byli, między innymi, Dariusz Kozłowski, Aleksander Noworól, Krzysztof Ingarden, Piotr Lewicki, Kazimierz Łatak, Piotr Wróbel. Po latach podkreślają serdeczność swojego mistrza oraz to, że uczył ich konkurować z najlepszymi.

Z Piotrem Wróblem współpracował najdłużej. W 1999 roku otwarto zaprojektowaną przez nich siedzibę Radia Kraków. Dynamiczną, wzrastającą ku górze formę pokazującą przywiązanie architekta do najprostszych i najsilniejszych form geometrycznych, w tym przypadku półkola.

Siedziba Radia Kraków, makieta konkursowa, autor makiety: Edwin Drewniak

fot.: Mirosław Łanowiecki

Architektura jest najważniejsza! Te trzy słowa były mottem krakowskiego architekta i urbanisty. Przyświecały mu w trudnej i naznaczonej wieloma życiowymi tragediami drodze. Doświadczenie Zagłady, później haniebne wydarzenia 1968 roku, kiedy grożono mu wyrzuceniem z pracy i z Ojczyzny, to kolejna strona opowieści o Tomaszu Mańkowskim. Jego złożone losu prowokują do refleksji nad realiami, w jakich rozwijana była polska architektura okresu powojennego; jego projekty skłaniają do zastanowienia nad tym, co pozostaje sednem każdego projektu, nad kompozycją i formą.