National Holocaust Museum,
projekt: Office Winhov
Jak zaprojektować muzeum w miejscu, które samo jest jednym z najważniejszych świadków opowiadanej historii? Office Winhov połączyło w National Holocaust Museum dwa budynki stojące po przeciwnych stronach jednej z amsterdamskich ulic: dawną szkołę, przez którą podczas wojny ratowano żydowskie dzieci, oraz Hollandsche Schouwburg, skąd tysiące osób deportowano do obozów. Architekci świadomie zrezygnowali z efektownych gestów, traktując istniejącą zabudowę nie jako tło dla ekspozycji, lecz jako integralną część muzealnej opowieści.
Odnowiona fasada Hollandsche Schouwburg, dawnego teatru, który podczas okupacji służył jako miejsce przetrzymywania Żydów przed deportacją — ©Stefan Müller
dwa budynki i dwie historie
National Holocaust Museum znajduje się przy Plantage Middenlaan w Amsterdamie. Jego główna część zajmuje dawną Hervormde Kweekschool – szkołę kształcącą nauczycieli. Po przeciwnej stronie ulicy stoi Hollandsche Schouwburg, dawny teatr, który podczas okupacji stał się miejscem przetrzymywania Żydów przed deportacją. Po wojnie Hollandsche Schouwburg przekształcono w miejsce pamięci. W 1962 roku zrealizowano tu koncepcję autorstwa miejskiego architekta Jana Leupena, do której Office Winhov odniosło się podczas współczesnej renowacji. Zamiast projektować przestrzeń od nowa, architekci zachowali charakter wcześniejszego założenia i dostosowali je do aktualnych wymogów bezpieczeństwa oraz obsługi zwiedzających. Historia budynku po drugiej stronie ulicy przez wiele lat pozostawała znacznie mniej znana. W sąsiedztwie Hervormde Kweekschool działała placówka, w której umieszczano żydowskie dzieci oddzielone od rodziców oczekujących na deportację w Hollandsche Schouwburg. Dzięki współpracy pracowników placówki, szkoły i członków ruchu oporu około sześciuset dzieci udało się uratować. Część z nich przenoszono przez ogród do szkoły, a następnie wyprowadzano z budynku i kierowano do kryjówek.
Dawny budynek Hervormde Kweekschool uzupełnia nowa część wejściowa — ©Max Hart Nibbrig
ulica stała się częścią muzealnej opowieści
Choć obie części muzeum rozdziela Plantage Middenlaan, w tym przypadku ulica nie jest przeszkodą, lecz ważnym elementem historii miejsca. Podczas wojny zatrzymujące się pomiędzy budynkami tramwaje mogły na krótko zasłonić widok strażnikom pilnującym Hollandsche Schouwburg. Wykorzystywano takie momenty, aby wyprowadzać dzieci przez frontowe drzwi szkoły. Współczesna trasa zwiedzania nie próbuje więc zatrzeć podziału pomiędzy obiema częściami muzeum. Przejście na drugą stronę ulicy pozwala lepiej zrozumieć ich historyczną relację i fizyczny dystans, który podczas okupacji miał bardzo konkretne znaczenie.
We wnętrzu nowej części muzeum jasną cegłę połączono z drewnem, zachowując powściągliwy charakter architektury — ©Max Hart Nibbrig
szkoła znów przypomina szkołę
Jednym z najważniejszych zadań Office Winhov było przywrócenie czytelności dawnej Hervormde Kweekschool. Przebudowa przeprowadzona w latach pięćdziesiątych mocno zmieniła jej wcześniejszy charakter, dlatego architekci nie zdecydowali się na dosłowną rekonstrukcję, lecz wydobyli elementy pozwalające ponownie odczytać pierwotną funkcję budynku. Przywrócili charakterystyczny zarys historycznej bryły, a wewnątrz odtworzyli układ, w którym można rozpoznać dawne klasy i korytarze. To właśnie w części dawnych sal szkolnych znajduje się dziś wystawa stała. Zachowane i przywrócone elementy nie mają jednak tworzyć historycznej scenografii. Ich rolą jest przypomnienie, że prezentowane historie wydarzyły się właśnie tutaj. Od strony ulicy dawny budynek uzupełnia współczesna część wejściowa. Jej ceglana elewacja wyraźnie odróżnia się od historycznej szkoły, ale nie próbuje z nią konkurować. Sposób opracowania muru nawiązuje do tradycji amsterdamskiej architektury ceglanej, w tym szkoły amsterdamskiej, której wpływy można odnaleźć także w innych miejscach związanych z historią żydowskiego Amsterdamu.
W wewnętrznym ogrodzie znajduje się instalacja w formie schodów autorstwa Gabriela Lestera — ©Max Hart Nibbrig
mur, który przypomina o dawnej drodze ucieczki
Szczególne znaczenie ma również przestrzeń za dawną szkołą. Oryginalny mur ogrodowy, który stanowił część drogi wykorzystywanej podczas ratowania dzieci, nie zachował się. Office Winhov zbudowało więc nowy mur w jego dawnym miejscu, zaznaczając w ten sposób przebieg historycznej granicy. Przed nim powstał nowy pawilon, w którym mieszczą się między innymi audytorium i przestrzeń wystaw czasowych. Obok znajduje się ogród nazwany imieniem Henriëtte Pimentel, kierującej placówką dla dzieci i zaangażowanej w ich ratowanie. W przestrzeni ogrodu umieszczono również instalację w formie schodów autorstwa Gabriela Lestera. Dzięki tym interwencjom fragment, który mógł pozostać jedynie zapleczem muzeum, stał się jednym z miejsc najmocniej łączących współczesną architekturę z historią wydarzeń, które rozegrały się tu podczas wojny.
Jasna ceglana elewacja nowej części muzeum sąsiaduje z odrestaurowaną fasadą dawnej szkoły — ©Stefan Müller
bez tworzenia scenografii
Office Winhov od początku przyjęło zasadę, że architektura nie powinna narzucać zwiedzającym sposobu przeżywania historii. Dlatego projekt nie próbuje budować emocji za pomocą monumentalnych form czy inscenizowanych przestrzeni. Zamiast tego porządkuje istniejące budynki, przywraca czytelność ich dawnych funkcji i wskazuje materialne ślady związane z przeszłością. Podobne podejście widać w Hollandsche Schouwburg. Renowacja rozwija rozwiązania wprowadzone w miejscu pamięci przez Jana Leupena, a nowe elementy pozostają podporządkowane wcześniejszej architekturze i znaczeniu samego miejsca. Otwarciu muzeum w marcu 2024 roku towarzyszyły protesty związane z obecnością prezydenta Izraela Isaaca Herzoga, którego udział w ceremonii wzbudził sprzeciw w związku z trwającymi izraelskimi atakami na Strefę Gazy i ich skutkami dla palestyńskiej ludności cywilnej. Kontrowersje wokół wydarzenia pokazały, że miejsce poświęcone pamięci o Holokauście pozostaje również przestrzenią, w której historia spotyka się ze współczesnymi sporami i pytaniami o odpowiedzialność.
