W tej hali Iron Maiden zagrał pierwszy koncert w Polsce, a pod jej dachem do dzisiaj rozgrywają się zawody i mistrzostwa kilkunastu dyscyplin sportowych. Po ponad 70 latach od otwarcia Hala Torwar przeszła gruntowny remont według projektu pracowni A-88, która przywróciła jej pierwotny blask. Jakie zmiany słynna hala przechodziła na przestrzeni lat i skąd wzięła się jej nazwa?
Pracownia A88 założona przez Mateusza Graczyka i Bartłomieja Skowronka ma na koncie kilka przedsięwzięć, związanych z tkanką zabytkową — i to nie byle jaką! W 2023 rozpoczął się remont elewacji budynków Sejmu i Senatu RP, w tym samym roku powstał projekt rozbudowy budynku „H” Muzeum Sztuki w Łodzi. Tym razem na warsztat wzięto obiekt o innej skali, a przede wszystkim przeznaczeniu — halę widowiskowo-sportową COS Torwar. Ale co właściwie oznacza jej nazwa?
co oznacza nazwa Torwar?
Sprawa jest, wbrew pozorom, dość oczywista — „Torwar” to połączenie słowa „tor” (w domyśle: łyżwiarski) z pierwszą sylabą słowa „Warszawa”. Takie nazewnictwo zostało przyjęte już w 1953 roku, kiedy powstały nowe plany dla zagospodarowania terenów Powiśla w okolicach ulicy Czerniakowskiej. Wcześniejsze zabudowania mieszkalne, mocno zniszczone w trakcie II wojny światowej, zostały rozebrane, a w ich miejscu poprowadzono Trasę Łazienkowską. Na północ od nowej arterii w latach 60. ubiegłego stulecia powstało osiedle mieszkaniowe, z kolei po stronie południowej zarezerwowano teren dla pierwszego sztucznego lodowiska w Warszawie.
Trasa Łazienkowska i Hala Torwar w 1977 roku
© domena publiczna | Wikimedia Commons
klasyczny portyk i łyżwiarze na elewacjach
W pierwszej kolejności, zgodnie z założeniami, powstało sztuczne lodowisko, które zaprojektowali Julian Brzuchowski oraz Danuta Bredy-Brzuchowska, specjalizujący się w architekturze sportowej. Małżeństwo architektów stworzyło razem między innymi projekty Stadionu Śląskiego oraz Stadionu Polonii Warszawa.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
Torwar był nieco mniejszym przedsięwzięciem, przynajmniej jeśli chodzi o skalę budynku — lodowisko otoczono trybunami, na których znalazło się 7200 miejsc dla osób siedzących na widowni. Budowlę otoczono czterema masywnymi, narożnymi ryzalitami, a w elewacjach zewnętrznych wykorzystano nawiązania do architektury klasycznej, z monumentalnym portykiem od strony północnej na czele. Budowa przebiegała szybko — adaptacja wcześniejszego projektu Brzuchowskich rozpoczęła się w styczniu 1953 roku, w maju wbito pierwsze łopaty, a już 12 grudnia 1953 roku nastąpiło uroczyste otwarcie.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
Zgodnie z panującymi wówczas trendami, budowa lodowiska Torwar była przedsięwzięciem interdyscyplinarnym. Do udziału w projekcie zaproszono Hannę Żuławską, malarkę i artystkę pracującą z ceramiką, wykładowczynię na Wydziale Rzeźby gdańskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz autorkę mozaik na Dworcu Kolejowym w Gdyni czy w podcieniach budynków MDM przy Placu Konstytucji w Warszawie. Dla Torwaru zaprojektowała dwie kompozycje mozaikowe o jednoznacznym tytule „Łyżwiarze”, które flankowały portyk wejściowy od strony północnej.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
kablobetonowa innowacja
Niestety, mozaiki nie zachowały się do dnia dzisiejszego. To nie jedyna zmiana, która zaszła na przestrzeni lat w słynnej Hali Torwar. Nie jest powszechnie wiadomym, że w Torwarze brakowało kiedyś... dachu! Pierwotnie z lodowiska Torwar korzystano pod gołym niebem. Dopiero w 1967 roku zrealizowano projekt zadaszenia trybun, który przygotował zespół w składzie W. Humnicki, R. Piekarski W. Stocki. Stworzona przez nich koncepcja zakładała wykorzystanie kablobetonu — specjalnego typu betonu zbrojonego, który dzięki wykorzystaniu napiętego kabla sprężającego zapobiega powstawaniu odkształceń. Na terenie naszego kraju konstrukcja kablobetonowa została zastosowana po raz pierwszy właśnie w Torwarze.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
Na kolejne zmiany Torwar czekał do końca lat 90. ubiegłego stulecia. Wówczas:
wykonano pełne zadaszenie wnętrza w oparciu o konstrukcje stalowych wiązarów i dobudowano od strony południowej rozbudowany architektoniczne blok pełniący funkcję biurowo-recepcyjną, a także nieco mniejszą przybudówkę od strony północnej, zasłaniającą częściowo portyk. Niższą część budynku oblicowano cegłą klinkierową.
— czytamy w opisie pracowni A-88 odpowiedzialnej za ostatnią modernizację słynnej hali.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
Hala Torwar po remoncie
Niestety, wraz z rozbudową zniknęła wspomniana mozaika Hanny Żuławskiej, a na osi elewacji północnej pojawił się nowy portyk z pochylonymi kolumnami, wspartymi na masywnych postumentach, z którym dzisiaj większość osób kojarzy Halę Torwar. Po 25 latach od zakończenia prac przyszedł czas na kolejny remont, tym razem bez nowych dobudówek, za to z poszanowaniem dla istniejącej substancji i wyrazu budynku.
Celem projektu była poprawa stanu technicznego obiektu oraz podniesienie jego walorów wizualnych. Hala Torwar I jest budynkiem użyteczności publicznej o podstawowej funkcji sportowo-widowiskowej, a jej przeznaczenie po remoncie pozostaje bez zmian. Należy zaznaczyć, że budynek jest objęty ochroną Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (MWKZ) — wpis do ewidencji zabytków. Przywróciliśmy zabytkowemu budynkowi pierwotną kolorystykę oraz przez iluminację wydobyliśmy historyczną artykulację elewacji. Poprzednią identyfikację wizualną, w porozumieniu z konserwatorem, zamieniliśmy na neony.
— opisują architekci.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
sport w lustrzanym odbiciu
Znakiem rozpoznawczym hali COS Torwar jest jej północna fasada, zlokalizowana od strony Alei Armii Ludowej, poprzedzona wysokim portykiem, za którym znajdują się przeszklenia kryjące wnętrza strefy wejściowej:
Fasada główna została odświeżona, nie podlegała wymianie. Jako projektanci wiedzieliśmy, że to będzie jedyny „stary” element nieobjęty remontem, który może zepsuć cały efekt. Zdecydowaliśmy się na położenie nowej folii na istniejące pakiety szklane i wymianę listew maskujących, co finalnie ku zaskoczeniu wielu, dało efekt nowej fasady.
— wyjasnia pracownia A-88.
W podcieniach pojawił się „lustrzany sufit”, który optycznie powiększył stosunkowo niewielką przestrzeń pomiędzy kolumnami dźwigającymi portyk. Nowy dodatek ma za zadanie zwiększyć atrakcyjność tego miejsca, w którym przed wydarzeniami gromadzą się duże skupiska ludzi. Zmianom uległy także pozostałe elewacje Torwaru, które obecnie jaśnieją, jak za dawnych lat. W ramach prac odświeżeniu uległy tynki, odczyszczono i pomalowano cegły klinkierowe w dolnych partiach elewacji.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
podmokły kłopot
Teren, na którym znajduje się hala Centralny Ośrodek Sportu „Torwar” charakteryzuje się skomplikowaną sytuacją hydrologiczną. W celu zabezpieczenia budynku przed oddziaływaniem wilgoci, architekci zdecydowali się na wykorzystanie farby bionicznej do zamalowania klinkierów oraz remont fosy przy elewacji wschodniej, które mają za zadanie zabezpieczyć Halę Torwar na następne lata.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
Torwar dostępny dla każdego
Odświeżeniu uległo również wnętrze, przede wszystkim łazienki, które nie spełniały już ogólnoprzyjętych standardów. Kiedy projektowano Halę Torwar, niewiele mówiło się o dostosowywaniu architektury do osób o szczególnych potrzebach, dlatego zakończony niedawno remont obejmował również zwiększenie poziomu dostępności kultowego obiektu. Architekci zadbali o równy dostęp zarówno dla zawodników i zawodniczek, jak i osób, które odwiedzają Torwar, by oglądać widowiska i sportowe zmagania.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
Projekt zakładał przebudowę wybranych pomieszczeń sanitarnych i socjalnych (szatnie zawodnicze). Celem było zapewnienie dostępu użytkownikom do toalet dla osób niepełnosprawnych na każdej kondygnacji budynku. W strefie wejścia głównego przewidziano automatyczne drzwi przesuwne dostosowane dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się. Dostosowanie pomieszczeń sanitarnych obejmowało zmiany wymiarów, wyburzenia i wymurowanie nowych ścian działowych, likwidację barier komunikacyjnych (progów), montaż armatury przystosowanej dla osób niepełnosprawnych (np. miski ustępowe i umywalki z poręczami, uchylne lustra).
— opisują architekci.
Hala Torwar po remoncie
© ilustracje udostępnione dzięki uprzejmości pracowni
Hala Torwar, choć już bez mozaik i oryginalnego portyku, odzyskała dawny blask, właściwy randze tego obiektu i roli, którą przez dekady odgrywał w sportowym i kulturalnym życiu stolicy. Czy będzie służyć przez kolejne 70 lat?
