#IkonyPolskiejArchitektury
Rok 1957, radziecki Sputnik, jako pierwsza satelita dociera na orbitę Ziemi, 1961 — Stanisław Lem wydaje „Solaris”, 1969 — pierwsza ludzka stopa dotyka Księżyca, 1971 — Spodek w Katowicach zostaje oficjalnie otwarty. Dlaczego powstał i czemu wylądował w centrum miasta?
W Katowicach, które po II wojnie światowej aspirowały do miana stolicy Górnego Śląska, do lat 50. XX wieku brakowało obiektu przeznaczonego dla wydarzeń sportowych, kulturalnych czy politycznych. Projekty wielkiego cyrku stałego w Rowie Wełnowieckim ani Hali Ludowej dla 15 tysięcy widzów przy parku Kościuszki nie zostały zrealizowane. Budowa Spodka, bez którego trudno dzisiaj wyobrazić sobie Katowice, zakończyła się dopiero w 1971 roku1.
igloo zamiast UFO — jak mogło wyglądać centrum Katowic?
Najpierw Spodek wylądować miał w Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie. Jego kurs zmienił ówczesny wojewoda śląski, Jerzy Ziętek, któremu projekt wyjątkowo przypadł do gustu — postanowił więc zlokalizować budynek w centrum miasta, tuż obok obecnego ronda imienia generała Ziętka właśnie.
To gen. Jerzy Ziętek — nazywany budowniczym Katowic — odpowiedzialny jest również za powstanie Parku Śląskiego w Chorzowie (dawniej Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku), którego budowę rozpoczęto ledwo pięć lat po zakończeniu drugiej wojny światowej2. Wojewodzie zawdzięczamy także budowę Górnośląskiego Ośrodka Rehabilitacji Dzieci w Rabce. Również za jego kadencji rozstrzygnięto konkurs i rozpoczęto realizację Osiedla Tysiąclecia3.
Projekt techniczny Hali Widowiskowo – Sportowej „Spodek” w Katowicach – przekrój podłużny
Archiwum Urzędu Miasta Katowice, Śląska Biblioteka Cyfrowa
O tym, jak wyglądać będzie nowa hala sportowo-widowiskowa w Katowicach zadecydował zamknięty konkurs przeprowadzony w 1959 roku przez Stowarzyszenie Architektów Polskich na zlecenie Wojewódzkiego Komitetu Kultury Fizycznej w Katowicach. Zadaniem konkursowym było opracowanie wojewódzkiej hali sportowej zlokalizowanej przy ulicy Feliksa Dzierżyńskiego. W budynku miał zawierać widownię na 8 tysięcy stałych miejsc siedzących wokół płyty sztucznego lodowiska, a także lodowisko treningowe i salę gimnastyczną.
Niewiele brakowało, by zamiast Spodka, w centrum Katowic stały dzisiaj dwa igloo — tak wyglądała faworyzowana przez wielu krytyków praca Juliana Brzuchowskiego, autora Stadionu Śląskiego.
Pisano, że to projekt najbardziej oryginalny, dojrzały i dopasowany do funkcji obiektu
– donosi portal Ślązag.
1971 - Budowa i otwarcie Hali w Katowicach (Spodek)
Han Jan Historia | YouTube
latający spodek i astronomiczne koszty
Koncepcja „latającego spodka” — praca konkursowa o numerze 1 — spodobała się jednak jury najbardziej, mimo ogromnych kosztów, jakie za sobą niosła. Autorami projektu byli: Jerzy Hryniewiecki — architekt odpowiedzialny za Stadion Dziesięciolecia w Warszawie i projekt Supersamu, pawilonu handlowego również w stolicy; Maciej Gintowt — późniejszy twórca Hali sportowej Olivia w Gdańsku i Hali Podpromie w Rzeszowie; a także Maciej Krasiński — profesor Politechniki Białostockiej i członek SARP od 1951 roku. Za projekt konstrukcji budynku odpowiadali Wacław Zalewski — wybitny konstruktor, słynący także z konstrukcji Supersamu oraz warszawskiego Torwaru. Jego współpracownikami byli Andrzej Żórawski i Aleksander Włodarz.
Hala Spodek, 2007 r.
fot.: Halaston © CC BY SA 3.0 PL | Wikimedia Commons
W lipcu 1960 roku w magazynie „Architektura” okazują się wyniki konkursu — do realizacji wybrano projekt numer 1.
Praca nr 1 najlepiej spełnia warunki uniwersalności, dając równocześnie najkorzystniejsze rozwiązania pod względem architektonicznym […] Konstrukcja śmiała i z dużą inwencją, ale kosztowna i trudna w realizacji
— brzmi fragment uzasadnienia decyzji sądu konkursowego.4
Wybór ten wzbudzał jednak kontrowersje. Konstrukcja hali miała — wg prof. Franciszka Wasilkowskiego z Politechniki Lwowskiej i Politechniki Śląskiej — wymagać aż 190 kg żelaza na 1 metr kwadratowy powierzchni, inne spekulacje głosiły, że przykryje ją szklany dach z tworzywa, oraz że obok stanie potężna, przypominająca rakietę kosmiczną, iglica.
Obiekt przemysłowy na miejscu dzisiejszej hali widowiskowej Spodek, widziany z Koszutki. Ulica na zdjęciu to obecna al. Korfantego, lata 1955-1960
© fotopolska.eu
Centrum Katowic lat 60. kształtowało się na podstawie projektu urbanistycznego, który cechował się rozluźnieniem układu i naciskiem na zabudowę wysoką. To wtedy rynek został dwukrotnie powiększony, a dzisiejsza al. W. Korfantego — wtedy ul. Armii Czerwonej — poszerzona do czterech pasów, z wydzielonym pasem zieleni i torowiskiem dla tramwajów. Zanim powstał Spodek, w centrum miasta powstały już charakterystyczne modernistyczne budynki takie jak Dom Prasy i Dom Handlowy „Zenit” — symbolizujące nowoczesność miasta i otwarcie architektury na świat — a także rzeźbiarski, pokryty aluminiowymi łuskami (jak potem Spodek) Dom Handlowy „Skarbek”.5
a pod spodem Spodka…
Aby Spodek mógł wylądować w lokalizacji wybranej przez gen. Ziętka, miejsce przy ówczesnej ul. Armii Czerwonej musiał zwolnić „Dwór Marii” — niemiecki obiekt przemysłowy. Jego wyburzenie to składowa procesu likwidacji śladów niemieckiej historii Katowic. Wcześniej w tym miejscu planowano budowę nowej opery.
Budowa Spodka startuje w 1964 r. Usunięcie wierzchniej warstwy ziemi zaskoczyło Katowice kilkumetrowymi pokładami węgla pod powierzchnią, którymi szybko zainteresowali się mieszkańcy miasta. Jak wspomina Dziennik Zachodni, po zmroku liczni przychodzili na teren budowy z wiadrami, w których wynosili węgiel.
Prawie nie poniesiono żadnych kosztów prowadzenia wykopów pod fundamenty, gdyż zrobili to społecznie mieszkańcy Katowic
— podsumował prof. Gintowt.
Spodek z dachu Międzynarodowego Centrum Kongresowego
fot.: Szyymek © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Budowa hali nie obyła się bez zarzutów. Pismo z Politechniki w Gliwicach zarzucało projektowi błędy konstrukcyjne i przewidywało, że budynek zawali się, gdy na widowni zasiądą ludzie. 800 stron obliczeń — tyle w odpowiedzi przedstawił wojewoda Ziętek, powołując się na ekspertyzę prof. Zbigniewa Kączkowskiego z Politechniki Warszawskiej, który potwierdzał słuszność założeń konstrukcyjnych6.
Róbcie to dalej, mam do was zaufanie
— cytował Jerzego Ziętka Magazyn Trybuny Śląskiej w 2001 roku.7
Zaufanie to utwardziła próba wojskowa przeprowadzona po zakończeniu budowy w 1971 roku — hala Spodek wytrwała tupania i podskoki ponad 4 tysięcy żołnierzy, którzy zasiedli na trybunach8.
co ma wspólnego Spodek z Partenonem?
Koszt powstania hali wyniósł ostatecznie 800 milionów złotych (czyli ok 450 milionów złotych dzisiaj) rozpiętość dachu o kształcie elipsy — 126 metrów. Konstrukcja odporna jest nie tylko na tupanie widowni, ale i wstrząsy górnicze. Chociaż kubatura budynku wynosi ponad 330 tysięcy metrów sześciennych, bryła styka się z ziemią na niewielkiej powierzchni. Ponadto, hala stoi na żelbetowej misie fundamentowej, wspartej na 40 zdolnych się wychylać słupach.
Wiedząc, że to miejsce, gdzie trwa wydobycie, profesor Zalewski myślał o nim jak o wzburzonym morzu, na którym najlepiej utrzyma się okręt, mający jak najmniej punktów styczności z ziemią
— opowiadała prof. Irma Kozina, historyk sztuki z ASP w Katowicach podczas obchodów 50-lecia powstania Spodka9.
Elewacja odwróconego stożka pokryta została 30 tysiącami azbestowo-cementowych łusek. Ściany budynku lodowiska pokryło natomiast 11 tysięcy łusek z włókna szklanego. Balustrady tarasu tworzy cegła klinkierowa, płukane rzeczne kamyki i surowy beton, nawis dachu zaś -tłuczona porcelana.
fragment elewacji po remoncie, Spodek, 2014 r.
fot.: fiedler © CC BY SA 3.0 PL | Wikimedia Commons
Stalowa konstrukcja owalnego zadaszenia waży 300 ton — z zewnętrznym stalowym pierścieniem połączona jest za pomocą 120 lin nośnych. Pokrycie dachowe o powierzchni około 3,5 tysięcy metrów kwadratowych osadzone jest na prętowo-cięgnowych kratownicach. Nad elipsą unosi się częściowo przeszklona kopuła doświetlająca halę.10
Jako młody chłopak uczyłem się z książki Edwarda Charytonowa „Zarys historii architektury”. Na okładce polskiego wydania zestawiono Partenon, kopułę Bazyliki św. Piotra w Rzymie oraz katowicki Spodek. Wówczas bawiło mnie to porównanie, ale dzisiaj moja perspektywa zupełnie się zmieniła — widzę przekrycie Spodka jako równie śmiałe rozwiązanie architektoniczne co watykańska kopuła Michała Anioła czy florencka Brunelleschiego.
— opowiada Łukasz Galusek, w wywiadzie dla A&B.
gwiazdy z całego (wszech)świata
Nim hala w Katowicach stała się Spodkiem, kilka lat nazywana była „kombinatem”. Dopiero w 1977 roku za sprawą podobieństwa kształtu budynku do statku kosmicznego z filmu „Bliskie spotkania trzeciego stopnia” upowszechniła się nowa, astronomiczna nazwa11.
Od pierwszego wydarzenia, czyli meczu hokejowego z 16 listopada 1969, do 2001 roku Spodek odwiedziło ponad 6 milionów osób, w tym: Tina Turner, Elton John i Bryan Adams, a także Fidel Castro. To w Spodku w 1972 roku premierę miał Fiat 126p, a rok później odbył się seans filmu „W pustyni i w puszczy”, który obejrzało 104 tysiące osób.
Metallica, Cocteau Twins, The Cure, Sting, Modern Talking, Pearl Jam, Iron Maiden, Robbie Williams, Rammstein, Green Day, Depeche Mode, Black Sabbath, Leonard Cohen, Marylin Manson, Bonnie Tyler – wszystkie te gwiazdy choć raz wystąpiły w Katowicach właśnie w hali widowiskowo-sportowej, zwanej Spodkiem.
Hala Spodek podczas zawodów Ligi Światowej 2012
fot.: Piotr Drabik © CC BY SA 2.0 PL | Wikimedia Commons
Spodek jest jednocześnie gospodarzem ważnych imprez sportowych takich jak mistrzostwa Europy czy mistrzostwa świata w wielu dyscyplinach sportowych12.
Pierwszy kompleksowy remont Spodka rozpoczął się w 2007 roku. Wpierw modernizacji poddano wnętrze — budynek doczekał się klimatyzacji, a halę główną wzbogacono o dodatkowe miejsca. W 2012 roku zakończył się remont elewacji — azbestowo-cementowe łuski zostały zastąpione aluminiowymi.
W marcu tego roku, zanim Spodek znalazł się w rejestrze zabytków, podjęto decyzję o ponownym remoncie. Tym razem schody i tarasy miały zostać zburzone i odbudowane — ekspertyza z 2023 roku ujawniła, w jak złym stanie technicznym są ich żelbetowe elementy i pręty zbrojeniowe13.
Planowany remont stał się przyczynkiem do wszczęcia postępowania w sprawie wpisania Spodka do rejestru zabytków województwa śląskiego. Decyzja zapadła w maju — hala wraz z lodowiskiem, hotelem, salą gimnastyczną i otoczenie, czyli plac honorowy stała się oficjalnym zabytkiem. Oznacza to, że wszelkie remonty budynku muszą zostać skonsultowane z wojewódzkim konserwatorem zabytków14.
Centrum Katowic, 2007 r.
fot.: UM Katowice © CC BY SA 3.0 PL | Wikimedia Commons
Po 56 latach od powstania Spodka ciężko wyobrazić sobie centrum Katowic bez jego monumentalnej i wciąż zaskakującej bryły. Chociaż w jego sąsiedztwie wyrosły kolejne charakterystyczne konstrukcje Katowic — zazielenione i nieco ukryte Międzynarodowe Centrum Kongresowe oraz biurowce.KTW o formie przesuniętych względem siebie prostopadłościanów, a także siedziba NOSPR – Spodek pozostaje najbardziej oryginalnym, niepowtarzalnym symbolem miasta.
Maria Cipińska
[1] T. Borówka, Spodek. Ikona Katowic, klasyk śląskiej architektury w stolicy GZM, 2022, slazag.pl.
[2] Jerzy Ziętek zmarł 30 lat temu. Jakim go pamiętamy?, 2015, wyborcza.pl Katowice.
[3] Jerzy Ziętek: Budowniczy Katowic, 2014, natemat.pl.
[4] Hala Sportowa w Katowicach, „Architektura” 1960 nr 7 = 153 (lipiec), s. 15.
[5] A. Borowik, Architektura lat 60. XX wieku w Katowicach. Przykłady, twórcy, stan zachowania, w: Modernizm w Europie — modernizm w Gdyni architektura XX wieku do lat sześćdziesiątych i jej ochrona w Gdyni i w Europie, 2014, s. 161-168.
[6] M. Zasada, Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o budowie Spodka: burzliwy konkurs, zwycięskie kontrowersje i alternatywne projekty, 2023, slazag.pl.
[7] A. Tuziak, Lot Spodka, 2001, Trybuna Śląska Magazyn, s. 6-7.
[8] J.Bombor, Tak powstawał Spodek w Katowicach. Choć według ekspertyzy miał się zawalić, do dziś jest symbolem Śląska. Oto unikalne zdjęcia z budowy, 2023, dziennikzachodni.pl.
[9] Katowicki Spodek ma 50 lat, 2025, dzieje.pl.
[10] W. Głodowska, Spodek w Katowicach. Ikonę polskiej architektury wpisano do rejestru zabytków, 2025, bryla.pl.
[11] A. Cymer, Spodek, proj. Maciej Gintowt i Maciej Krasiński, BSiPTBP, 2016, culture.pl.
[12] Bulsa M., Grzegorek G., Witaszczyk B., Domy i gmachy Katowic, Katowice: Wydawnictwo Prasa i Książka, 2013, s. 211.
[13] Przebudowa katowickiego Spodka do 2013 roku. Zobaczcie, jak wyglądają inne!, 2011, naszemiasto.pl.
[14] Ł. Kądziołka, Spodek został wpisany do rejestru zabytków. Prezydent Katowic nie krył niezadowolenia, 2025, katowice24.info.
