#IkonyPolskiejArchitektury
Dwie monumentalne, brutalistyczne bryły domu handlowego Central i jego biurowca przykrywa dziś cień nowoczesnych wieżowców i wielkoformatowe banery reklamowe. Czy łódzki reprezentant modernizmu zostanie przekształcony w apartamentowiec?
Central wyrósł, jak sama nazwa wskazuje, w najbardziej centralnym punkcie miasta — na rogu ulicy Piotrkowskiej i alei Adama Mickiewicza. Jest to tym samym miejsce styku centralnej osi miasta — wokół której rozwijały się najważniejsze funkcje handlowe, usługowe i społeczne — z fragmentem trasy W-Z, czyli układu drogowego, łączącego różne części Łodzi.
Teren, na którym powstał Central, był wcześniej zabudowany kamienicami oraz obiektami przemysłowymi, w tym przędzalnią działającą w podwórzu jednej z posesji. Decyzja o jego przekształceniu była częścią szerszych działań związanych z modernizacją śródmieścia w drugiej połowie XX wieku, przede wszystkim z strategii urbanistycznych powstałych w ramach konkursu organizowanego przez SARP w 1964 roku.
Aleja Piłsudskiego i Aleja Mickiewicza w Łodzi, 2017 r.
fot.: Mafo © CC by 3.0 WikiCommons
Do dziś Central sąsiaduje z jednym z najważniejszych węzłów komunikacyjnych w Łodzi, tuż obok niego w 2015 roku powstała tzw. „Stajnia Jednorożców”, czyli Dworzec Tramwajowy Centrum, gdzie spotyka się 11 linii tramwajowych.
wybitni autorzy, odważny projekt
Również projekt budynku spółdzielczego domu handlowego, nazwanego później „Centralem” powstał w ramach konkursu organizowanego przez SARP. W 1961 roku wyłoniono z niego pracę zespołu architektów w składzie: Maciej Gintowt, Maciej Krasiński, Ewa Krasińska, współpracujący z konstruktorem Wacławem Zalewskim. Architekci ci mieli już na koncie projekt Supersamu w Warszawie, a także hali Spodek w Katowicach. Maciej Krasiński oraz Maciej Gintowt wspólnie stworzyli także halę sportową Olivia w Gdańsku. Wszystkie te realizacje charakteryzowały się nowoczesnym podejściem do konstrukcji, wykorzystaniem dużych rozpiętości przestrzennych oraz podporządkowaniem formy rozwiązaniom technicznym i funkcjonalnym, często przy zastosowaniu innowacyjnych układów konstrukcyjnych i wyraźnej, geometrycznej kompozycji bryły — w zgodzie z dojrzewającymi wówczas na świecie ideami modernizmu.
Central w latach 1975-1978
fot.: Łukszto | fotopolska.eu
Tak jak i poprzednie dzieła tych nagradzanych architektów, tak Central zapisał się na stałe w krajobraz polskiej architektury modernistycznej. Obie jego bryły — trzypiętrowy budynek handlowy oraz 45 metrowy wieżowiec o 13 kondygnacjach — reprezentują styl architektury brutalistycznej. Prefabrykowane elementy betonowe, z których się składa, tworzą powtarzalne, rytmiczne podziały wewnątrz prostych prostopadłościanów. Surowość jednolitej powierzchni ścian Central zawdzięcza panelom z betonu płukanego. Przecinają je powtarzalne, horyzontalne pasma okien.
Central Łódź Spółdzielczy Dom Handlowy, Facebook
Kolejnym rozwiązaniem charakterystycznym dla modernizmu zastosowanym w projekcie biurowca Centralu było wzniesienie parteru i oparcie pierwszej kondygnacji budynku na filarach, tworząc prześwit. Parter niższego budynku natomiast, w zgodzie z pełnioną funkcją handlową, został niemal całkowicie przeszklony. Duże witryny umożliwiały bowiem prezentację towarów i w ten sposób zapraszały do środka przepływających przez centrum miasta przechodniów.
Wnętrze Centralu witało klientów obszerną halą podzieloną na stoiska. Zaskakujące, wciąż niezwykle nowoczesne w latach 70. były ruchome schody, które pozwalały klientom poruszać się między bogato zaopatrzonymi podziemiem, parterem i trzema piętrami sklepu. Archiwalne zdjęcia ukazują przeszklone, wysokie aż po sufit gabloty pełne słodyczy.
neon "Ubierająca się para"
fot.: Peikko8 © CC by 4.0 WikiCommons
rzeźba jednorożca — w tle biurowiec Centralu, 2023 r.
fot.: apolinaros | fotopolska.eu
Wraz z otwarciem domu handlowego, uruchomione zostały jego charakterystyczne neony — logotyp „Społem” od strony ulicy Piotrkowskiej oraz ubierająca się para od strony alei Mickiewicza. Neon przedstawiający sylwetkę kobiecą i męską był animowany, para mogła więc zarówno ubierać się jak i rozbierać.
szampan, kolorowe telewizory i kosmetyki z Węgier
Budowa obiektu trwała ponad 10 lat. Jako oddział Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Społem” został otwarty w 1972 roku, 28 sierpnia dla władz partii i miasta, a dzień później dla klientów. Pierwszym dyrektorem oddziału aż do 1988 roku był Lech Sosnowski — ekonomista, który z sukcesem prowadził wcześniej placówki „Społem” w pobliskim Łasku i na łódzkim Widzewie.
„Łódzki „Central” jest największym w pionie „Społem” domem handlowym w kraju. Pierwotnie roczne obroty planowano na niewiele ponad 300 mln zł, w 1975 roku zaś „Central” zamknął bilans ponad miliardem zł.
— donosił Sosnowski w „Życiu partii” w 1976 roku.
Do sukcesów domu handlowego przyczyniły się nietuzinkowe metody wprowadzone przez Sosnowskiego — w tym ścisła współpraca z przemysłem. Klienci Centrala mieli możliwość zagłosować na wybrane przez siebie wzory produktów jeszcze zanim znalazły się one na półkach. Dzięki temu do produkcji trafiały tylko te wzbudzające największe zainteresowanie klientów.
Dziennie przewija się przez „Central” ok. 100 tys. Osób, dokonujących ponad 40 tys. Transakcji wartości 4-7 mln zł
— relacjonował Sosnowski.
Te 100 tysięcy osób dziennie miało w Centralu do dyspozycji nie tylko produkty dostosowane do swoich preferencji, ale też asortyment znacznie bogatszy niż w innych sklepach w czasie PRL-u. Sosnowski jako jeden z pierwszych handlowców w kraju stosował bezdewizową wymianę towarową z organizacjami handlowymi w innych krajach. Stąd w Centralu węgierskie kosmetyki, NRD-owskie ubrania i proszki do prania czy też radzieckie telewizory i szampan.
W 1984 roku Dziennik Łódzki okrzyknął Central najlepiej zaopatrzoną placówką handlową w kraju, a jego prezesa — wciąż Lecha Sosnowskiego — laureatem Nagrody Miasta Łodzi.
Jak sam [Sosnowski — red.] twierdzi, jego marzeniem jest doprowadzenie do sytuacji, w której każdy klient wchodząc do „Centralu”, wyjdzie z niego z wymarzonym towarem i zadowolony z obsługi
— tłumaczył Dziennik Łódzki.
W 1989 roku, zanim jeszcze nadeszła transformacja ustrojowa, a wraz z nią decentralizacja i przekształcenie domu handlowego w samodzielną spółkę SDH Central, parking sklepu zajmowało codziennie ponad 30 autokarów z rejestracjami z całej Polski, pełnych klientów. Działalność Sosnowskiego, wówczas kandydata na senatora, obejmowała także dodatkowe wydarzenia cykliczne takie jak „Dyrektorzy za ladą” czy „Tygodnie sprzedaży”, podczas których zdobyć można było artykuły produkowane dodatkowo tylko dla Centralu.
Central zdecentralizowany
Po transformacji ustrojowej Central stopniowo tracił swoją dominującą pozycję w handlu detalicznym. Pojawienie się prywatnych sklepów oraz centrów handlowych doprowadziło do zmiany modelu zakupów, co wpłynęło także na funkcjonowanie domu towarowego. W 1990 roku dom handlowy uniezależnił się od „Społem” i przekształcił się w spółkę SDH Central. Rok później zasilił ją Central II, wybudowany po drugiej stronie alei Mickiewicza.
Central w 2021 r.
fot.: Krzysztof Kudowa | polska-org.pl
W kolejnych latach następowała stopniowa zmiana charakteru obiektu. Część powierzchni handlowych została wynajęta mniejszym najemcom, a układ wnętrz ulegał fragmentacji. Jednocześnie pogarszał się stan techniczny niektórych elementów budynku, co wynikało zarówno z intensywnej eksploatacji, jak i ograniczonych inwestycji modernizacyjnych.
Najważniejszą inwestycją wpływającą na funkcjonowanie Centralu było powstanie Galerii Łódzkiej, zlokalizowanej bezpośrednio przy alei Piłsudskiego, w niewielkiej odległości od skrzyżowania z ulicą Piotrkowską. Centrum handlowe zostało otwarte 24 października 2002 roku, a jego inwestorem była niemiecka firma ECE Projektmanagement Polska.
widok z przystanku "Centrum"
fot.: Łukszto | fotopolska.eu
Budowa galerii rozpoczęła się w 2001 roku i zakończyła rok później. Obiekt od początku funkcjonował jako nowoczesne centrum handlowe o powierzchni około 45 000 m², mieszczące około 150–170 sklepów, punkty gastronomiczne oraz duży parking na około 1400 samochodów. Zaprojektowany jako trzykondygnacyjna bryła w kształcie litery L, stanowił przykład nowego typu przestrzeni handlowej, integrującej sprzedaż, usługi i funkcje rekreacyjne w jednym obiekcie.
Kolejny etap przekształceń nastąpił w drugiej dekadzie XXI wieku wraz z przebudową trasy W‑Z i realizacją nowego węzła komunikacyjnego. W 2015 roku bezpośrednio przy Centralu oddano do użytku wspomniany wcześniej Dworzec Tramwajowy Centrum który stał się najważniejszym punktem przesiadkowym w mieście, łączącym główne osie komunikacyjne Łodzi.
odnowa kosztem charakteru
Central doczekał się remontu w 2019 roku — objął on jednak tylko wnętrze, a i tak pochłonął 2 miliony złotych. Prace dotyczyły odświeżenia części handlowej, ale w ich wyniku przeniesiono główne wejście bliżej przystanku Centrum.
biurowiec Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Społem”, 2023 r.
fot.: Kacper Kępiński
Rok wcześniej, w 2018 roku, na sprzedaż został wystawiony natomiast biurowiec obok. Za 10 milionów złotych kupił go wówczas prywatny inwestor. Jego plany przebudowy budynku na apartamentowiec nie zostały jednak zrealizowane. W 2021 roku biurowiec został zakupiony przez firmę Aura Development, która przejęła również koncepcję jego przebudowy opracowaną przez Marcina Tomaszewskiego z pracowni Reform Architekt.
Projekt zakładał zmianę funkcji z biurowej na mieszkaniową i przekształcenie budynku w apartamentowiec o podwyższonym standardzie. Oznaczało to konieczność całkowitej reorganizacji wnętrza, w tym nowego podziału kondygnacji na mieszkania, a także wprowadzenia nowych przestrzeni wspólnych. Typowa kondygnacja o powierzchni około 280 m² miała zostać podzielona na maksymalnie cztery apartamenty, a na parterze zaplanowano wysoki, dwukondygnacyjny hall wejściowy oraz lokale usługowe. W projekcie przewidziano również strefę rekreacyjną w części podziemnej, obejmującą m.in. siłownię i przestrzeń wellness.
wizualizacja — projekt Marcina Tomaszewskiego
© Reform Architekt
Zależało mi również na zachowaniu jego ducha, o którym decydują jego podziały poziome: pas kamienia i pas okien. Kompozycja pozostała taka, jaka była a ja poprawiłem jego elewację i ergonomię
— tłumaczył architekt, Marcin Tomaszewski.
Zmiana funkcji wymagała jednak również ingerencji w strukturę budynku, zwłaszcza w układ okien i ich proporcje. Parapety, zaprojektowane pierwotnie dla funkcji biurowej na wysokości około 1,5 metra, miały zostać obniżone do poziomu odpowiadającego standardom mieszkaniowym, a w niektórych przypadkach otwory okienne planowano całkowicie przekształcić.
wizualizacja — projekt Marcina Tomaszewskiego
© Reform Architekt
W zamierzeniu autora projektu gest ten ma dodawać bryle lekkości i dynamiki. Niestety równocześnie zaciera porządek i konsekwencję — wartości zakodowane w projekcie Gintowta i Krasińskich.
— zauważył wówczas Kacper Kępiński, [tutaj].
Prace ruszyły na przełomie 2022 i 2023 roku – skończyły się jednak tylko na przygotowaniach do przebudowy. Inwestycję wstrzymano ze względu na nowego właściciela: Bona Fide Development, który wystawił budynek na sprzedaż ponownie w 2025 roku. W tym czasie brutalistyczna bryłę wieżowca przykrywały nie tylko wielokolorowe graffiti, ale też wielkoformatowe banery reklamowe.
Google Maps
Budynek biurowca wciąż jest na sprzedaż — w kwietniu tego roku jego cena wynosiła 19,9 milionów złotych.
Nowy właściciel nie będzie musiał czekać na uzyskanie pozwolenie na budowę. W dzisiejszych czasach to ogromna wartość, bo uzyskanie czegokolwiek w gminie wymaga ogromu pracy i czasu
— tłumaczyła Gazecie Wyborczej Justyna Błaszczyk, przedstawicielka spółki Central 1, zarządzającej budynkiem.
Dawny dom handlowy wciąż obsługuje klientów. Choć w 2026 spółdzielnia „Społem” zamknęła część swoich oddziałów w Łodzi, sklep w Centralu pozostaje otwarty. Choć nad jego drzwiami wciąż wisi dawny czerwony szyld „Społem”, obiekt funkcjonuje niezależnie.
