#IkonyPolskiejArchitektury
Pierwszy w Poznaniu budynek wykonany z prefabrykatów, luksusowy dom towarowy „Pedet”, dzisiaj zwany Okrąglakiem, otworzył się na klientów 71 lat temu. Dlaczego jego powstanie było kontrowersyjne?
Okrąglak nie powstałby, gdyby jego budowa rozpoczęła się choćby rok później. Unikatowy w powojennym Poznaniu budynek według projektu Marka Leykama zaczął wznosić się na rogu ulic Mielżyńskiego, 27 Grudnia i Gwarnej w 1948 roku. Niecały rok później Bolesław Bierut ogłasza doktrynę realizmu socjalistycznego, która obowiązywała w architekturze polskiej przez następne siedem lat. Według niej powstające na terenie kraju budynki miały być „socjalistyczne w treści i narodowe w formie”, wyrażać potęgę i siłę, a także zapewniać powszechny dostęp do higienicznych warunków zamieszkania. Jej zwolennikom nie spodobała się modernistyczna bryła budynku wzniesionego na planie koła, którą określali „jaskrawym przykładem kosmopolityzmu”.
Wielu architektów zarzucało wówczas Leykamowi konstruktywizm, formalizm i kosmopolityzm, właśnie dlatego, że projekt nie pasował do obowiązującej wówczas stylistyki architektonicznej
— opowiadała dr Grażyna Kodym-Kozaczko z Politechniki Poznańskiej podczas oprowadzania z okazji urodzin budynku.
Poznań z lotu ptaka
fot.: Kotasik © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
To nie pierwszy znaczący projekt Marka Leykama, polskiego architekta, który wcześniej pracował przy planowaniu przestrzennym w Warszawie. Jest autorem również tamtejszego Państwowego Instytutu Geologicznego i Zespołu Biur Projektowych przy ul. Św. Barbary.
Jego następna ikoniczna budowla stanęła w centrum Poznania, w miejscu, gdzie do drugiej wojny światowej znajdował się Bank Cukrownictwa. Nowoczesny, dziewięciokondygnacyjny budynek wyłonił się z pierzei eklektycznych kamienic przy ulicy Mielżyńskiego i stał się dominantą u styku ulic 27 Grudnia, Mielżyńskiego, Gwarnej i Fredry — układu komunikacyjnego, który ma swoje korzenie jeszcze w XIX-wiecznym planowaniu miasta.
ul. Mielżyńskiego, Okrąglak podczas modernizacji w 2011 roku
fot.: MOs810 © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Ulica 27 Grudnia w okresie międzywojennym jedną z reprezentacyjnych alei miasta z luksusowymi kamienicami, sklepami, bankami i kawiarniami w okresie międzywojennym. To właśnie w jej ciągu mieścił się potężny Bank Cukrownictwa, który stał się symbolem gospodarczym ulicy, zanim jego budynek został zniszczony podczas II wojny światowej. Dziś ulica prowadzi od Placu Wolności w kierunku Starego Rynku. Zachowała częściowo swój historyczny charakter, choć odbudowa po wojnie i późniejsze modernizacje zmieniły jej rytm i skale zabudowy.
Ulica Mielżyńskiego łączy tę przestrzeń z innymi ważnymi fragmentami śródmieścia, a Gwarna od strony południowej i Fredry od północnego zachodu tworzą gęstą siatkę ulic, której historyczna kamieniczna zabudowa przeplata się z usługowymi i handlowymi funkcjami współczesnego centrum. Okrąglak swoją odmienną formą wyraźnie „odcina się” od tej tradycyjnej, głównie XIX-wiecznej zabudowy w otoczeniu — historyczne kamienice i klasycystyczne budynki stanowią tło.
Pedet, Pewex i parówki podawane palcami
Projekt Marka Leykama był pierwszym w Poznaniu budynkiem wykorzystującym prefabrykowane elementy konstrukcyjne. Budynek wsparty na konstrukcji żelbetowej wznosi się na planie koła, mierzy 45 metrów wysokości. Jego fasada dzieli się rytmem pionowych „żyletek”, charakterystycznym detalem znanym z innych realizacji autora.
Wnętrze zorganizowano wokół centralnej, okrągłej klatki schodowej z trzema biegami schodów, co pozwalało na elastyczne kształtowanie przestrzeni handlowej na poszczególnych kondygnacjach. Na dachu zaplanowano taras widokowy, dostępny dla użytkowników budynku. Zastosowane rozwiązania konstrukcyjne należały wówczas do nowoczesnych i rzadko spotykanych w powojennym Poznaniu. W 1976 roku Głos Wielkopolski donosił o planach dobudowy zewnętrznej klatki schodowej – również prefabrykowana, w konstrukcji żelbetowej miała harmonizować z bryłą Okrąglaka.
Okrąglak w 2021 roku
fot.: Aneta Pawska © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Po ponad sześciu latach budowy, pod koniec stycznia 1955 roku, Powszechny Dom Towarowy został uroczyście otwarty. Już 28 stycznia 1955 roku odbyła się zamknięta ceremonia otwarcia z udziałem przedstawicieli władz i ministra handlu wewnętrznego Mariana Minora, a następnego dnia – 29 stycznia gmach otworzył się dla szerokiej publiczności. 81 stoisk wypełnionych po brzegi, czekających na klientów wewnątrz Okrąglaka, stanowiło sensację w mieście, którego mieszkańcy przyzwyczajeni byli do ubogich, powojennych realiów. Wielkie zainteresowanie sprawiło jednak, że dzień później obiekt został warunkowo zamknięty — tłum ludzi i intensywne użytkowanie doprowadziły do uszkodzeń szyb, lad i wyposażenia, a komisja techniczna zwróciła uwagę na niedociągnięcia w instalacjach i brak podstawowych pomieszczeń pomocniczych. Po usunięciu usterek Dom Towarowy funkcjonował dalej jako miejsce codziennych zakupów, ekspozycji towarów i spotkań mieszkańców.
klatka schodowa Okrąglaka
fot.: Yasioszny © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Ale nie tylko.
Z czym się kojarzy Okrąglak? Mi osobiście kojarzy się z dyskoteką, która tutaj była. Słynne Siódme Niebo – przychodziło się tutaj do Seven Heaven.
— opowiadał Bartosz Świergel z Ratajskiej Telewizji Kablowej, w filmie opublikowanym z okazji 70. Jubileuszu otwarcia budynku.
Poza tym Peweex i punkt napełniania długopisów — Okrąglak zapewniał mieszkańcom dobra niedostępne nigdzie indziej w mieście. Nowoczesny charakter obiektu podkreślały dodatkowo geometryczne neony, widoczne na archiwalnych zdjęciach. W planach był również neonowy kogut o wysokości 16 metrów, obracający się wokół własnej osi, który nigdy jednak na dachu Okrąglaka nie stanął.
neony na Okrąglaku, pocztówka RUCH 1965-66
zbiory prywatne — piotrzoc, fotopolska.eu
Nie wszyscy pochwalali jednak funkcjonowanie Domu Towarowego. Express Poznański w 1960 roku wysłał do „Pedetu” dwóch reporterów, którzy relacjonowali: niemiły tłok, obskurne parawany…
Sprzedawczyni w nie bardzo estetycznej chustce na głowie, podaje palcami parówki. Vis a vis, na trzech krzywych nóżkach, chwieje się antyczny stoliczek (jak z bajki „Stoliczku – nakryj się”), to jest właśnie punkt Toto-Lotka
— brzmi fragment artykułu z numeru grudniowego.
najlepsza modernizacja 2012 roku
Już w 1968 roku budynek Domu Towarowego uznany został za jeden z ważniejszych budynków w Polsce i znalazł się w zestawieniu magazynu „Architektura” z okazji 50 lat architektury Polski Niepodległej, opublikowanym w listopadowym numerze. Po 1989 roku Okrąglak, podobnie jak wiele dawnych domów towarowych, zaczął tracić swoją dotychczasową rolę. W latach 90. jego przestrzenie wypełniały się drobnymi sklepami i punktami usługowymi, które funkcjonowały bez spójnej koncepcji. Z czasem budynek przestał pełnić funkcję ważnego miejsca zakupów, a jego stan techniczny stopniowo się pogarszał. Jeszcze w 1995 roku zakończono przebudowę parteru budynku. W kolejnych latach część powierzchni zajęły biura i lokale o charakterze rozrywkowym, jednak brak większych inwestycji sprawiał, że Okrąglak coraz wyraźniej wypadał z głównego obiegu życia miasta. Ostatnie sklepy działały tu do 2009 roku.
Okrąglak w Poznaniu widziany z Collegium Altum
fot.: Adrian Grycuk © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Chwilę wcześniej, bo w 2003 roku Okrąglak został wpisany do rejestru zabytków. Decyzja ta zakończyła trwające od lat dyskusje na temat jego przyszłości i uniemożliwiła rozbiórkę, która była wcześniej brana pod uwagę. Decyzji konserwatora przeciwstawiała się polsko-belgijska spółka DTC, właściciel budynku od 1998 roku. Mimo to, ochroną objęto zarówno bryłę budynku, jak i jego kluczowe rozwiązania architektoniczne, uznając obiekt za ważny przykład powojennego modernizmu.
W 2011 roku Okrąglak wykupiła firma Immobel Poland, która podjęła się przebudowy i adaptacji obiektu do funkcji biurowych i usługowych, rekonfigurując jego wnętrza dla współczesnych potrzeb biznesowych i komercyjnych. Generalny remont Okrąglaka przeprowadzono w latach 2011–2012 — prace obejmowały odtworzenie elewacji zgodnie z pierwotnym projektem, modernizację instalacji oraz dostosowanie wnętrz do funkcji biurowo-usługowych. Zachowano charakterystyczną formę budynku, jednocześnie przystosowując go do współczesnych standardów użytkowych i przyczyniając się do tytułu Najlepszej Modernizacji 2012 roku w Europie Środkowo-Wschodniej, przyznanego w konkursie magazynu Central & Eastern European Construction & Investment.
Okrąglak w 2016 roku
fot.: altotemi | flickr.com
Niedługo później przemianom uległa także okolica budynku. W ramach tzw. Projektu Centrum z 2015 roku, o którym pisał Kuba Głaz tutaj, poszerzono chodniki, zwiększono przestrzeń zieloną i uspokojono ruch samochodowy. W 2024 roku miasto Poznań zawarło ugodę sądową z właścicielem Okrąglaka w celu przyspieszenia prac nad budową łuku tramwajowego. Miasto zobowiązało się do wypłacenia odszkodowania za ograniczenia w korzystaniu z części piwnic pod budynkiem.
widok na Okrąglak z ulicy Gwarnej
Google Maps
Obecnie parter budynku mieści restaurację oraz piekarnię z japońskimi sernikami. Ku niezadowoleniu wielu mieszkańców, pozostałe kondygnacje budynku pozostają zamknięte dla publiczności, tak samo, jak i taras widokowy na dachu. Rok temu, w lutym 2025 roku, w ramach obchodów 70. urodzin budynku odbyły się spacery z oprowadzaniem po wnętrzu budynku.
