Praca zgłoszona na konkurs
„Najlepszy Dyplom Wnętrza”
Architektura jest zapisem – czasem wyraźnym, innym razem zatartym – obecności człowieka w świecie. Niniejszy projekt podejmuje próbę odczytania tego zapisu na nowo, przez pryzmat tożsamości, pamięci i wielokulturowości. Przekształcenie przestrzeni Nowej Synagogi w Przemyślu w Ośrodek Wielokultury staje się tu nie tylko działaniem projektowym, lecz aktem odzyskiwania – zarówno miejsca, jak i dialogu, który przez dekady ulegał zatarciu.
aksonometria
© Julia Skowrońska
W kontekście historii pogranicza, gdzie od stuleci splatają się polskie, ukraińskie i żydowskie tradycje, synagoga jawi się jako świadek przeszłości i potencjalny katalizator nowych relacji społecznych. Przemyśl, położony na styku kultur, od wieków był miastem wymiany – miejscem spotkań kupców, rzemieślników i pielgrzymów, w którym różne języki, obyczaje i wierzenia tworzyły spójną, choć zróżnicowaną tkankę miejską. W jego architekturze zapisane są ślady współistnienia, które mimo historycznych zawirowań pozostają czytelne w układzie ulic, detalach budynków i pamięci mieszkańców.
przekrój A-A
© Julia Skowrońska
Projekt wyrasta z przekonania, że nasze wybory architektoniczne nie są przypadkowe – kształtuje je „architektoniczny genom”, zestaw materialnych i niematerialnych kodów, które przenoszone są z pokolenia na pokolenie. To ukryty zapis w sposobie organizacji wnętrza, doborze materiałów, proporcjach i detalach, który ujawnia się w codziennych gestach: w miejscu ustawienia stołu, w sposobie przechowywania przedmiotów, w rytuale witania gości. W tym ujęciu przestrzeń mieszkalna jest przedłużeniem człowieka – swoistym szkieletem egzystencji, w którym zapisane są kody kulturowej przynależności i indywidualne doświadczenia. Analiza takich elementów jak mezuza przy wejściu, święty kąt w ukraińskiej izbie czy bambetel pełniący funkcję siedziska i skrytki pozwala nie tylko odczytać dawne wzorce, ale też zrozumieć, jak są one reinterpretowane we współczesnym projektowaniu. Nowa Synagoga, choć przez lata pozbawiona swojej pierwotnej funkcji, wciąż zajmuje istotne miejsce w świadomości mieszkańców. Jest punktem orientacyjnym w przestrzeni miasta, ale także w zbiorowej pamięci – symbolem utraconej, lecz wciąż obecnej warstwy kulturowej. Jej ponowne otwarcie w formie Ośrodka Wielokultury ma wymiar nie tylko architektoniczny, lecz także społeczny: to próba przywrócenia jej roli jako miejsca spotkań, wymiany myśli i współtworzenia przyszłości.
© Julia Skowrońska
Ośrodek Wielokultury zaplanowano jako przestrzeń responsywną – mówiącą językiem historii i jednocześnie wsłuchującą się w głosy dzisiejszych mieszkańców. Program funkcjonalny obejmuje cztery strefy: Sukkot – zewnętrzną przestrzeń spotkań inspirowaną żydowskim świętem; Poznać – część wystawienniczą, przybliżającą wielokulturowe dziedzictwo 3 kultur; Zrozumieć – laboratorium badawcze umożliwiające analizę i dokumentowanie tożsamości kulturowej; oraz Odnaleźć – aneks w kształcie trzech broszur, nie tylko dokumentuje i prezentuje elementy trzech kultur, ale przede wszystkim staje się zaproszeniem do podróży w głąb własnej pamięci, do odkrywania narratorów, którzy formowali i nadal kształtują naszą relację z przestrzenią domową – sferą, która jest być może najbardziej fundamentalnym wyrazem tego, kim jesteśmy.
© Julia Skowrońska
Projekt kładzie nacisk na wielozmysłowe doświadczenie – światło, faktury, akustyka i detale mają tworzyć atmosferę sprzyjającą zarówno kontemplacji, jak i dialogowi. Synagoga przestaje być jedynie zabytkiem, a staje się żywym organizmem – miejscem, w którym przeszłość i teraźniejszość przenikają się w architektonicznym dialogu. Jej przestrzeń pełni rolę pomostu między tym, co minione, a tym, co dopiero się wydarzy, łącząc fragmenty pamięci we wspólną, wielogłosową opowieść.
makatki
© Julia Skowrońska
Adaptacja zabytku w tym ujęciu nie jest rekonstrukcją utraconego, lecz świadomym stworzeniem środowiska, które odzyskuje swoją funkcję – bycia miejscem spotkania. Architektura, traktowana jako zapis ludzkiej obecności, staje się narzędziem łączenia kultur, a Nowa Synagoga w Przemyślu – przestrzenią, w której każdy szczegół niesie znaczenie, a historia wciąż ma głos.
Julia Skowrońska
Ilustracje: © Autorka
