Indonezja staje przed jedną z największych transformacji urbanistycznych XXI wieku. W obliczu kryzysu i przeciążenia Dżakarty rząd planuje przeniesienie stolicy na wyspę Borneo. Nusantara ma symbolizować wizję ekologicznego i nowoczesnego miasta.
Indonezja – dla wielu osób cel podróżniczy, kojarzący się z przepięknymi widokami, błękitną wodą i zabytkowymi świątyniami z IX wieku. Do tej pory stolicą państwa była Dżakarta, to jednak ma się zmienić.
kolejne etapy zmian
Trzysta lat kolonializmu pozostawiło w Indonezji wyraźne ślady holenderskiego dziedzictwa. W wielu miastach do dziś można rozpoznać dawne dzielnice kolonialne, gdzie obowiązują przepisy budowlane pochodzące jeszcze z czasów rządów Holandii. W 1619 roku zmieniono nazwę miasta na Batavia i od tego czasu rozwijała się według wzorców renesansowego planowania miast sprowadzonych z Europy. Z czasem elementy europejskie zaczęły się przenikać z lokalnymi tradycjami, doprowadzając do powstania kultury lepiej dostosowanej do tropikalnego klimatu niż sztywne schematy holenderskie.
Reprodukcja mapy Batawii z około 1627 roku — CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11031498
Door Collectie Wereldmuseum (v/h Tropenmuseum), część National Museum of World Cultures,
Miasto przyciągało kupców i rzemieślników z różnych stron, w tym społeczności chińskie i arabskie. Rosnąca liczba mieszkańców generowała napięcia społeczne. W październiku 1740 roku doszło do krwawej masakry, rok później doszło do przesiedleń poza mury miasta.
Rycina Batawii z 1780 roku — Widok wyspy i miasta Batavia, należącego do Holendrów (w lustrzanym odbiciu); dla Kompanii Wschodnioindyjskiej
Door Paris : DaumontI. van Reyne. — London : R. Sayer, 1754
W miarę upływu lat zabudowa przesuwała się coraz dalej na południe. Epidemie cholery i malarii w XIX wieku skłoniły mieszkańców do opuszczania terenów portowych. Lata trzydzieste XX wieku przyniosły nową wizję planowania urbanistycznego. W 1934 roku powołano Komisję ds. Planowania Miasta, której zadaniem było stworzenie jednolitych zasad regulujących rozwój przestrzeni. W 1938 roku zaprezentowano koncepcję uporządkowanego, scentralizowanego miasta, w którym układ urbanistyczny miał odzwierciedlać „ład społeczny”. Projekt przebudowy z 1937 roku zakładał wyeksponowanie ratusza i stadionu, wprowadzenie szerokich alei oraz starannie wydzielonych ogrodów – wpisywało się to w międzynarodowy nurt City Beautiful, który traktował architekturę i urbanistykę jako narzędzia kształtowania postaw społecznych. Plan stał się wyrazem kolonialnej wizji porządku, gdzie monumentalna zabudowa w geometrycznym układzie miały podkreślać władzę administracji.
W marcu 1942 roku Batavia została zdobyta przez wojska japońskie i otrzymała status Specjalnego Miasta Dżakarta. Po zakończeniu wojny nazwa Batavia funkcjonowała jeszcze w obiegu międzynarodowym, lecz wraz z pełnym uzyskaniem niepodległości 27 grudnia 1949 roku miasto zostało oficjalnie proklamowane stolicą Indonezji jako Dżakarta.
11 cm na rok
Miasto zmaga się z chronicznymi powodziami, poważnym osiadaniem gruntu i zalewaniem wybrzeża. Niektóre dzielnice tego miasta zapadają się nawet o 11 cm rocznie. Powodem jest głównie zbyt intensywna eksploatacja wód gruntowych w Dżakarcie. Stolica zmaga się od lat z powtarzającymi się powodziami, postępującym osiadaniem gruntu i zagrożeniem zalaniem przez wody morskie. Szacuje się, że około jedna czwarta miasta może znaleźć się pod wodą do 2050 roku, jeśli w kierunku poprawy tego stanu nie nastąpią radykalne zmiany.
Usytuowanie stolicy na podmokłych terenach sprzyja tym zagrożeniom – miasto leży u ujścia trzynastu rzek, które wpadają do zatoki, będącej częścią Morza Jawajskiego. Skala problemu w ostatnich dekadach systematycznie się jednak nasila. Zalania odnotowywano wielokrotnie, między innymi w latach 1996, 1999, 2007, 2013, 2020 i 2025. Najpoważniejsza w ostatnich latach powódź miała miejsce w marcu 2025 roku. W samym mieście i prowincji Dżakarta zalała domy ponad dziesięciu tysięcy osób. W sąsiednich miastach skutki były jeszcze bardziej dotkliwe.
Powódź nawiedziła Dżakartę w 2015 roku — CC BY-NC 2.0.
Purnadi Phan
Jakby tego było mało Dżakarta nie dysponuje bezpiecznym systemem wodociągowym, nie zapewnia dostępu do czystej wody z kranu. Nadmierne wykorzystanie wód gruntowych prowadzi do zasolenia ujęć. Stolica korzysta z różnych źródeł wodnych, jednak większość z nich jest zanieczyszczona odpadami przemysłowymi i komunalnymi. W 2020 roku jedynie około 15 procent gospodarstw domowych miało dostęp do odpowiedniej jakości wody pitnej. Indonezyjska agencja meteorologiczna ostrzega przy tym, że w związku z coraz częstszymi suszami kraj może stanąć w obliczu poważnego kryzysu wodnego do 2040 roku.
za ciasno
Dżakarta zmaga się również z ekstremalnym zatłoczeniem i zanieczyszczeniem oraz wynikającym z tego – przeciążeniem infrastruktury. Pierwotnie, w erze holenderskiej[1], miasto było planowane dla zaledwie około 500 000 ludzi. Choć w okresie kolonialnym planowano ją dla zaledwie pół miliona mieszkańców, dziś Dżakarta liczy ponad 10 milionów osób, a wraz z przedmieściami przekracza 30 milionów.
Gęstość zaludnienia w Indonezji.
Encyclopædia Britannica
Podstawowe usługi i działalność gospodarcza są w dużym stopniu skoncentrowane właśnie w Dżakarcie i na wyspie Jawa: mieszka tu około 57% ludności Indonezji, która generuje ponad połowę jej PKB. Jak w każdym przypadku rozwoju, brak policentryczności sprawił, że rozwój skoncentrowany na tym jednym miejscu pogłębił nierówności i w końcu przeciążył Dżakartę.
„Przeniesienie stolicy do Kalimantanu ma na celu rozprzestrzenienie działalności gospodarczej poza Jawę, a także zapewnienie bardziej sprawiedliwego rozwoju gospodarczego, zwłaszcza w regionie wschodniej Indonezji”
– powiedział Deasy Simandjuntak, pracownik naukowy ISEAS – Instytutu Yusofa Ishaka w Singapurze.
Dżakarta jest przeciążona ruchem ulicznym, boryka się z silnym zanieczyszczeniem powietrza oraz infrastrukturą, która nie nadąża za rosnącą liczbą mieszkańców.
przenieśmy się do Nusantary
Rząd Indonezji planuje przeniesienie stolicy z Dżakarty do Nusantary („zewnętrzne wyspy” lub „archipelag”), nowego miasta powstającego na wyspie Borneo. Projekt, którego koszt szacuje się na 32 miliardy dolarów, został przedstawiony jako sposób na redystrybucję zasobów i szans rozwojowych w całym archipelagu, a także jako szansa na wzmocnienie pozycji Indonezji na arenie międzynarodowej.
Lokalizacja Dżakarty i Nusantary – nowej Stolicy
© Magdalena Milert
W sierpniu 2019 roku ówczesny prezydent Joko Widodo przedstawił oficjalnie koncepcję przeniesienia stolicy, kilka tygodni po zaprzysiężeniu na drugą kadencję. Podczas kampanii i wcześniejszych lat sprawowania władzy nie wspominał o takim zamiarze, co wywołało dyskusję na temat motywacji i konsekwencji politycznych. W uzasadnieniu podkreślał jednak, że Dżakarta jest przeludniona, silnie zanieczyszczona i osiada w alarmującym tempie. Wskazywał również, że przeniesienie stolicy poza Jawę ma zmniejszyć dysproporcje rozwojowe między częścią zachodnią a mniej uprzemysłowionymi wyspami wschodnimi.
Ówczesny prezydent Joko Widodo wraz z ówczesnym gubernatorem wschodniego Kalimantanu Isranem Noorem odwiedzają Nusantara.
BPMI President's Secretariat/Muchlis Jr — President of the Republic of Indonesia, Domena publiczna,
Widodo zapowiedział, że Nusantara zostanie zaprojektowana jako „miasto leśne”, którego budowa będzie „prowadzona z poszanowaniem środowiska” i z celem osiągnięcia neutralności węglowej po zakończeniu inwestycji. Ogłosił także, że do 80 procent środków na ten projekt zapewnią inwestorzy prywatni, a pozostała część zostanie sfinansowana z budżetu państwa w kolejnych latach.
Projekt opiera się na koncepcji „miasta leśnego”, w którym rozwój urbanistyczny ma „harmonijnie współistnieć z otaczającą przyrodą”. Zgodnie z założeniami od 65 do 75 procent powierzchni obszaru przeznaczono na lasy i tereny zielone, a tylko około jedną czwartą z 256 tysięcy hektarów – czyli terenu trzykrotnie większego od Singapuru – oddano pod zabudowę miejską. Takie podejście ma ograniczyć presję inwestycyjną na środowisko i wykorzystać przestrzeń do odtwarzania zdegradowanych ekosystemów. Pierwszych mieszkańców planuje się osiedlić w 2024 roku. Całość projektu przewidziano do 2045 roku.
widać już na mapie
Budowa Nusantary rozpoczęła się w lipcu 2022 roku. Stolica powstaje w prowincji Wschodni Kalimantan w pobliżu Balikpapanu. Wybór miejsca podyktowany był częściowo niskim ryzykiem wystąpienia katastrof naturalnych. Obszar położony w głębi lądu charakteryzuje się niewielką aktywnością sejsmiczną i brakiem wulkanów, które w innych częściach Indonezji stanowią dość poważne zagrożenie. Powstaje więc w słabo zaludnionym regionie, dokładniej rzecz ujmując – na terenie, który w dużej mierze pokrywa się z obszarami dawnych obszarów koncesjowanego wyrąbu lasu. W projekcie planuje się również wykorzystanie gruntów wydzielonych z plantacji palm olejowych, terenów górniczych.
Nusantara w kwietniu 2022 r. Zdjęcia zostały wykonane przez OLI-2 (Operational Land Imager-2) na satelicie Landsat 9
Nusantara w lutym 2024 r. Zdjęcia zostały wykonane przez OLI na satelicie Landsat 8.
Układ miasta ma odzwierciedlać model z centralnym okręgiem administracyjnym z budynkami rządowymi, otoczonymi strefami mieszkalnictwa, edukacji, opieki zdrowotnej, biznesu – wszystko wypełnione zielonymi korytarzami. Zgodnie z planem generalnym tylko 25 procent obszaru zostanie zurbanizowane, a reszta ma pozostać lasami, parkami, zbiornikami wodnymi i miejskimi terenami rolniczymi. Planiści podkreślają, że każdy mieszkaniec będzie miał dostęp do zielonej przestrzeni rekreacyjnej w odległości dziesięciu minut spacerem. Całość uzupełnia strefa buforowa o powierzchni 256 km², której zadaniem jest kontrolowanie ekspansji miasta i ochrona sąsiadujących ekosystemów.
The masterplan for Nusantara – the future capital of Indonesia that is currently under construction on the island of Borneo
byu/wildeastmofo inpapertowns
Architektura Nusantary nabiera kształtu wokół symbolicznych obiektów, z których najważniejszym jest Pałac Garuda, monumentalna konstrukcja w formie narodowego godła Indonezji, zaprojektowana przez Nyomana Nuartę. Kompleks obejmuje także Pałac Państwowy, biura prezydenckie i rezydencje, a w sąsiedztwie powstają nowe siedziby parlamentu, Sądu Najwyższego i ministerstw. W planach znalazły się również obiekty kulturalne – muzea, hale widowiskowe i narodowy meczet, mające nadać stolicy charakter reprezentacyjny i jednocześnie odzwierciedlić różnorodność kraju.
Park Kusuma Bangsa w IKN w Indonezji
Nusantara city gov. office Domena publiczna,
całkiem ładne założenia
Pierwszy etap inwestycji obejmuje budowę obiektów rządowych oraz podstawowej infrastruktury, która ma obsłużyć zakładaną początkową populację liczącą około 500 tysięcy mieszkańców. Koncentruje się na „Strefie Centralnego Rządu” o powierzchni około 56 km2. Władze zapowiedziały również całkowite wyłączenie pojazdów spalinowych z przestrzeni nowej stolicy. Szef władz miasta stołecznego Nusantara (OIKN), Bambang Susantono ogłosił w 2023 roku, że w Nusantarze będą dozwolone wyłącznie pojazdy określane jako przyjazne środowisku. Dopuszczone zostaną wyłącznie pojazdy elektryczne, wodorowe oraz inne środki niskoemisyjne w ramach strategii osiągnięcia neutralności węglowej. Miasto ma być oparte na koncepcji „10-minutowego miasta”, w której praca, mieszkanie i usługi znajdują się w zasięgu krótkiego spaceru lub przejazdu komunikacją zbiorową. Zgodnie z deklaracjami urzędnicy państwowi pracujący w Nusantarze będą korzystać z transportu zbiorowego, a nie z prywatnych samochodów.
Postępy w budowie Pałacu Garuda w czerwcu 2024 r. — Prezydent Joko Widodo dokonuje inspekcji przygotowania terenu pod ceremonię, która zostanie wykorzystana do upamiętnienia 79. rocznicy niepodległości Republiki Indonezji w Nusantarze. 5 czerwca 2024 r.
BPMI Sekretariat Presiden/Rusman Domena publiczna,
Priorytetem ma być mobilność pieszych i transport publiczny. Władze zapowiadają wprowadzenie autonomicznych pojazdów elektrycznych, inteligentnego systemu zarządzania ruchem drogowym oraz autonomiczny transportu kolejowego (ang. Autonomous Rail Transit, ART) – rozwiązania przypominającego tramwaj bez maszynisty, które ma zapewnić bezpłatne przejazdy w centralnych częściach miasta. Sieć ulic i infrastruktura są projektowane według zasad „mobilności jako usługi” (MaaS). Wzdłuż głównych korytarzy komunikacyjnych mają powstać gęste dzielnice o mieszanym przeznaczeniu, projektowane w sposób sprzyjający ruchowi pieszych i rowerzystów.
widać już pierwsze efekty
Rozwój nowej stolicy zdołał już odcisnąć piętno na środowisku i lokalnej społeczności Balik. W pobliżu powstała zapora, która zmieniła bieg rzeki wykorzystywanej przez mieszkańców. Zniknął również kamień uznawany za święty, przy którym składano ofiary. W niektórych miejscach przesiedlono groby rdzennych mieszkańców. Sytuację dodatkowo komplikuje brak formalnej własności ziemi wśród wielu rodzin rdzennej ludności. Większość mieszkańców nie posiada dokumentów potwierdzających prawo do działek, na których żyją od pokoleń.
Jak donosi The Guardian w 2024 roku trzydziestotrzyletnia Yati Dalia wróciła do domu i zastała na ścianie nakaz opuszczenia budynku w ciągu dwóch tygodni. Straciła nie tylko dom, ale także niewielki sklep, który prowadziła przy nim. Jej rodzeństwo utraciło ziemię uprawną. Kobieta otrzymała obietnicę rekompensaty w wysokości 150 milionów rupii (ok. 38 625 zł.), pieniądze nie zostały jeszcze wypłacone. Nawet jeśli odszkodowanie zostanie przekazane, nie wystarczy na zakup domu w tej samej okolicy. Ceny ziemi w regionie znacznie wzrosły od momentu rozpoczęcia inwestycji (kto by się spodziewał), a obietnice władz nie przekładają się na możliwość utrzymania więzi ze swoim miejscem i kulturą.
Aktualnie projekt nowej stolicy Indonezji zmaga się z poważnymi opóźnieniami i coraz większą niepewnością. Monumentalny pałac prezydencki i szerokie aleje pozostają w dużej mierze puste, tempo prac wyraźnie spadło. Inicjatywa Joko Widodo, zapowiadana jako jego największe dziedzictwo, straciła impet wraz ze zmianą władzy. Prezydent Prabowo Subianto koncentruje się na programach socjalnych i nie traktuje przeniesienia stolicy jako priorytetu. Widać to w budżetach: w 2024 roku na projekt przeznaczono 43,4 biliona rupii, lecz w planach na 2026 znalazło się już tylko 6,3 biliona, mimo że sama administracja stolicy wnioskowała o ponad 21 bilionów(!). Brakuje także źródeł finansowania zagranicznego.
Dotychczas do Nusantary przeniosło się niewiele – ponad tysiąc osób, z czego to głównie urzędnicy i pracownicy obsługi. To liczba symboliczna w porównaniu z docelową wizją dwóch milionów mieszkańców w 2045 roku. Oficjalnie zakończono jedynie przygotowania do zabudowy około 800 hektarów centralnej strefy rządowej z planowanych 6,6 tysiąca. Miasto funkcjonuje obecnie w szczątkowej formie. Działa kilka szpitali, kawiarnie, nowa droga do Balikpapanu i lotnisko oczekujące na zgodę na loty komercyjne. Wciąż nie ma centrum handlowego. Przedstawiciele władz miasta nie tracą jednak werwy i mówią, że tzw. obszar wykonawczy z pałacem i ministerstwami jest już ukończony w 97–98 procentach. Zapowiadają, że prezydent przeprowadzi się do Nusantary w 2028 roku, tuż po zakończeniu budowy części rządowej i sądowniczej. Nie zostało jednak podpisane żadne rozporządzenie przenoszące stolicę.
Bloki mieszkalne dla pracowników rządowych w Nusantara w Indonezji
Ministry of Housing and Residential Areas of the Republic of Indonesia — pkp.go.id, Domena publiczna,
każdy robi co innego
Od samego początku projekt Nusantary wzbudzał intensywne spory polityczne i społeczne. Jasne, że dla części Indonezyjczyków jest był, (a może nadal jest?) symbolem ambicji i wizji nowoczesnego państwa. Wiele osób postrzega go jednak jako odwrócenie uwagi od palących problemów kraju, chociażby korupcji czy nierówności rozwojowych. Pojawiają się oskarżenia, że władze próbują oddalić aparat państwowy od społeczeństwa obywatelskiego i krytyki, budując stolicę z dala od największych ośrodków życia publicznego.
Nowa stolica miała w założeniach symbolizować „miasto przyszłości”: inteligentne, odporne, przyjazne środowisku i wolne od problemów, które dotykają Dżakartę – zanieczyszczenia, powodzi czy paraliżu komunikacyjnego. Kto jednak w to wierzył? Projekt całkowicie odsłanił powracające wątki postkolonialne. W przeszłości indonezyjskie władze wybierały różne strategie budowania tożsamości – najnowsza to wizja miasta ekologicznego i technologicznego. Każda z tych narracji stanowiła próbę odpowiedzi na kolonialne dziedzictwo – równocześnie odrzucane i przetwarzane w ramach nowych państwowych projektów. Dodajmy do tego wybór lokalizacji – dokonany w pośpiechu i bez szerokich konsultacji z mieszkańcami – i mamy gotowy przepis na to, by spotkać się z zarzutami, że rząd ignoruje realia społeczne i gospodarcze. Krytykowano również koszty projektu – wszak Indonezja od lat boryka się z ograniczonymi zasobami budżetowymi, a budowanie miasta w założeniu o pozyskiwanie kapitału od prywatnych inwestorów brzmi jak biznesplan pisany na przerwie między zajęciami z zarządzania.
Ostateczne plany zaczęły wskazywać także, że obszar przyszłej stolicy obejmowałby nie tylko istniejące tereny leśne, ale i fragmenty rezerwatów, w których żyją zagrożone gatunki. Koncepcja korytarzy ekologicznych nie spina się nawet przy najlepszych planach, nie trzeba tu być ekspertem by wiedzieć, że wylesianie i urbanizacja doprowadzą do nieodwracalnych strat. A na sam koniec warto jeszcze dodać, że wizja miasta opartego w całości na odnawialnych źródłach energii brzmi nieźle, ale co może się zdarzyć, gdy usłyszą to mieszkańcy regionu silnie uzależnionego od wydobycia węgla?
Magdalena Milert
[1] Obszar ten ma znacznie dłuższą historię – pierwsze osady powstały u ujścia rzeki Ciliwung prawdopodobnie już w V wieku n.e. W 1527 roku sułtan Bantam pokonał tu Portugalczyków i nadał miejscu nazwę Jayakerta, czyli „Wspaniała Twierdza” w języku sundajskim. Określenie „pierwotny” odnosi się do pierwotnego założenia opisanego w tym tekście.
