Kultowy dom letniskowy „Brda” niewiele się zestarzał, odkąd w połowie lat 70. powstał jego projekt. Nie brakuje jednak śmiałków, którzy próbują zmierzyć się z legendą, przygotowując koncepcje mające ją zastąpić, albo wręcz przeciwnie — nawiązać do jej ikonicznej formy w bardziej współczesnym duchu. Taką drogę wybrał Marcin Tomaszewski z pracowni REFORM Architekt, który zaprojektował na Mazurach nietypowy dom BRRRDA. Czy trzy razy więcej Brdy w BRRRDZIE przełożyło się na lepszy projekt?
Już w nazwie domu zaprojektowanego przez Marcina Tomaszewskiego kryje się przesłanka, dotycząca źródeł jego nietypowej formy. Dom BRRRDA powstał na rzucie przypominającym prostokąt, jednak kondygnacja parteru w znacznym stopniu różni się od tego, co wybudowano ponad nią. Na prostopadłościennej podstawie wyrastają trzy bryły w kształcie graniastosłupów trójkątnych. To właśnie one stanowią bezpośrednie nawiązanie do charakterystycznych domków letniskowych, które w latach 70. i 80. ubiegłego stulecia licznie powstawały na terenie całej Polski.
Interesowała mnie pamięć tej formy, a nie sama forma. Chciałem, żeby patrząc na ten dom, można było poczuć coś znajomego, ale jednocześnie od razu wiedzieć, że jest to architektura współczesna.
— mówi Marcin Tomaszewski, autor projektu domu BRRDA.
Dom BRRRDA naawiązuje do ikonicznych domków letniskowych Brda
proj.: REFORM Architekt, fot.: Piotr Krajewski
Jeden z graniastosłupów został przesunięty, znacznie wystając ponad obrys podstawy. Dzięki temu zabiegowi przy jednej ze ścian bocznych wytworzył się spory podcień, wsparty na smukłych filarach. Filary układają się w kształt litery „V”, będąc jakby negatywem dla trzech trójkątnych dachów powyżej.
Dom BRRRDA składa się z prostopadłościennej podstawy, na której ustawiono trzy trójkątne graniastosłupy
proj.: REFORM Architekt, fot.: Piotr Krajewski
trójkątne powidoki Brdy
Trójkątne formy w przekroju nowej BRRRDY nie musiały być niczym szczególnym — w końcu trójkątny dach jest wyróżnikiem archetypicznej formy domu jednorodzinnego, odtwarzanym nawet na dziecięcych rysunkach. „Powidok” ikonicznego domku letniskowego „Brda” uwidacznia się w projekcie Marcina Tomaszewskiego poprzez zwielokrotnienie tego kształtu — „Brdy” budowano nie tylko na prywatnych posesjach, a przede wszystkim w ośrodkach wypoczynkowych, gdzie powstawały w mniejszych bądź większych grupkach. W tym kontekście sylwetka nowego domu na Mazurach próbuje odtwarzać zarys scenerii wypełnionej trójkątnymi chatkami.
Dom BRRRDA na Mazurach
proj.: REFORM Architekt, fot.: Piotr Krajewski
Jedna z trójkątnych brył w BRRRDZIE jest nieco mniejsza i przesunięta względem pozostałych, co przy odrobinie wyobraźni może przywodzić na myśl sytuację, w której jedna z „wyobrażonych” chatek znajduje się w głębi terenu, będąc odsuniętą od pozostałych.
Każde przesunięcie musiało coś robić. Budować proporcję, tworzyć rytm, otwierać widok albo dawać zadaszenie dokładnie tam, gdzie było ono potrzebne. Nie chciałem dokładać do domu kolejnych elementów. Chciałem, żeby sama bryła rozwiązywała wszystkie te potrzeby.
— opowiada Marcin Tomaszewski, założyciel pracowni REFORM Architekt.
elewacje domu BRRRDA wykończono przy pomocy ceramicznych, pomarańczowych lameli
proj.: REFORM Architekt, fot.: Piotr Krajewski
Elewacje budynku wykończono przy pomocy pomarańczowej ceramiki. Nie są to jednak bynamniej typowe licówki czy cegłopodobne płytki, a smukłe ceramiczne lamele. Nadają kompozycji rytmu, tworząc geometryczną dekorację, a jednocześnie zwiększają poczucie prywatności i przeciwdziałają nagrzewaniu się mocno przeszklonych wnętrz budynku.
dzięki przesunięciu jednej z trójkątnych brył, przy elewacji bocznej powstał obszerny podcień
proj.: REFORM Architekt, fot.: Piotr Krajewski
dom trzy w jednym
Charakterystyczyny wygląd domu BRRRDA ma swoje przełożenie na układ funkcjonany. Budowla zaprojektowana przez Marcina Tomaszewskiego nie jest typowym domem jednorodzinnym, ponieważ pod trzema trójkątnymi dachami mieszczą się trzy osobne struktury. Każda z nich mieści w sobie inną funkcję — przestrzeń właścicieli domu, część ich syna oraz strefę przeznaczoną dla gości. Mimo tego podziału, BRRRDa funkcjonuje jak jeden organizm. Aby stało się to możliwe, poszczególne bryły należało odpowiednio ze sobą powiązać:
Dlatego pomiędzy bryłami zaprojektowano łączniki międzybryłowe obłożone lustrzaną, refleksyjną powłoką. Spełniają one swoją funkcję komunikacyjną, ale dzięki odbiciom nieba i otoczenia wizualnie znikają. Nie są odbierane jako ciało obce pomiędzy trzema archetypicznymi formami. Zamiast dzielić kompozycję, pozwalają jej pozostać czytelną.
— czytamy o domu BRRRDA na Mazurach.
poszczególne bryły powiązano przy pomocy połyskliwych łączników, które nie zaburzają wizualnego odbioru domu BRRRDA
proj.: REFORM Architekt, fot.: Piotr Krajewski
Połyskliwy tunel ponad trójkątnymi dachami stanowi efektowny dodatek do bryły BRRRDY — pytanie tylko, czy w podobny sposób myślą o nim przelatujące tamtędy ptaki.
Dom BRRRDA powstał na niewielkim wzniesieniu
proj.: REFORM Architekt, fot.: Piotr Krajewski
dom BRRRDA na szczycie wzgórza
Poprzez swoje trójkątne dachy BRRRDA nawiązuje dialog z okoliczną zabudową jednorodzinną, a także — w szerszym kontekście — z charakterem architektury Mazur, usłanych przez liczne ośrodki wypoczynkowe oraz powstałe wraz z nimi charakterystyczne domki letniskowe. Poza pejzażem architektonicznym, projekt REFORM Architekt współgra również z mazurskim krajobrazem. Budynek powstał na szczycie wzniesienia. Przed frontową elewacją zaprojektowano niewielki, skalny ogród. Po drugiej stronie znajduje się stosunkowo strome zbocze, opadające aż do podłużnego jeziora, położonego u stóp wzgórza.
Dom BRRRDA na Mazurach
proj.: REFORM Architekt, fot.: Piotr Krajewski
Spadek terenu zabezpieczono przy pomocy dynamicznych układów murków oporowych, które w tym kontekście przywodzą na myśl fragmenty skał wystających ze zbocza. Obniżony teren w pobliżu elewacji bocznej wykorzystano do ukrycia w nim jednego z garaży — na jego dachu rośnie trawnik, położony tuż obok wspomnianego wcześniej podcienia.
Domek typu Brda na wystawie Budexpo w Warszawie w 1980 roku
© NAC | domena publiczna
50 lat ikonicznej Brdy
Projektując dom na Mazurach, Marcin Tomaszewski zmierzył się z ikoną. Domki letniskowe „Brda” powstawały w tysiącach, stając się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów w pejzażu rodzimej architektury wypoczynkowej. Za projektem „Brdy” stoi Tadeusz Orgelbrand, warszawski architekt, który po wojnie pracował między innymi nad odbudową pałacu Kazanowskich oraz projektem Osiedla Oszczędzających Towarzystwa Budowy Mieszkań na Saskiej Kępie. W latach 60. ubiegłego wieku najważniejszym obszarem jego działalności stało się jednak prefabrykowane budownictwo z drewna. Opracował wówczas projekty domków, przeznaczonych dla odbudowy Skopje po trzęsieniu ziemi z 1963 roku. W 1974 roku powstał jego najważniejszy projekt — „Tramp”, dzisiaj znany powszechnie jako dom letniskowy „Brda”.
Domki Brda w ośrodku wczasowym PZT w Czaplinku Antoniziolo
fot.: Antoniziolo © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
„Brdę” zaprojektowano jako konstrukcję typu A-Frame, czyli taką, w której strome połacie dwuspadowego dachu sięgają od kalenicy aż po grunt, pełniąc jednocześnie funkcję ścian zewnętrznych. Przekrój przypominający kształt litery „A” zapewniał stabilną konstrukcję oraz umożliwiał podział na kondygnacje. Wewnątrz domek letniskowy Brda oferuje niecałe 60 metrów kwadratowych powierzchni, które zostały rozdysponowane na dwóch kondygnacjach. W parterze zaprojektowano pomieszczenia wspólne — przedsionek, pokój dzienny, korytarz, kuchnię i łazienkę. Na piętrze znajdują się dwie sypialnie.
Dom BRRRDA na Mazurach
proj.: REFORM Architekt, fot.: Piotr Krajewski
Na przestrzeni lat w Polsce powstały tysiące domków letniskowych w typie „Brda”. Początkowo trafiały głównie do państwowych ośrodków wypoczynkowych, później pojawiały się też na prywatnych posesjach. Każdy budynek dostarczano w formie zestawu prefabrykowanych elementów o łącznej wadze około 10 ton, produkowanych przez bydgoskie zakłady Stolbud. Oprócz trójkątnych, drewnianych ram, które nadawały charakterystycznego kształtu „Brdom”, w zestawach prefabrykatów znajdowały się jeszcze miedzy innymi pokrycia dachów, podłogi i ściany wewnętrzne, stolarka, a nawet schody. Montaż takiego domku można było ukończyć w niecały tydzień. Dostępność, funkcjonalny układ, a przede wszystkim prostota budowy sprawiły, że domek letniskowy „Brda” stał się jednym z najbardziej kultowych polskich projektów, przedmiotem monografii1, a przede wszystkim kanwą dla wypoczynku tysięcy wczasowiczów i wczasowiczek. Czy nowy projekt Marcina Tomaszewskiego dobrze oddaje ducha ikonicznej „Brdy”?
Przemysław Ciępka
1. M. Krupa, Brda. Wczasy z fabryki, Warszawa 2026.
