Miasto zaprojektowane w sposób uważny to takie, w którym codzienne funkcjonowanie nie wymaga ciągłej czujności. Poruszanie się po przestrzeni publicznej, wybór trasy, miejsca spotkania czy sposobu bycia nie są obciążone kalkulowaniem ryzyka ani koniecznością dostosowywania się do cudzych oczekiwań. Architektura i urbanistyka po prostu działają — przewidywalnie, bezpiecznie, bez konieczności tłumaczenia się z własnej obecności. Zapowiadamy cykl spotkań i artykułów, w których poszukiwać będziemy dróg bardziej sprawiedliwego projektowania miasta.
Zadanie realizowane jest dzięki wsparciu Unii Europejskiej w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności, Inwestycji A2.5.1: Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju.
Dla wielu osób w Polsce takie doświadczenie miasta jest codziennością. Dla większości białych heteroseksualnych mężczyzn przestrzeń pozostaje w dużej mierze przezroczysta: nie trzeba zastanawiać się nad własnym bezpieczeństwem ani nad tym, jak ciało, gest czy sposób bycia zostaną odebrane. Badania dotyczące poczucia bezpieczeństwa w przestrzeni publicznej pokazują jednak wyraźnie, że to doświadczenie nie jest uniwersalne - dane OECD wskaują, że kobiety znacznie częściej niż mężczyźni deklarują lęk przed poruszaniem się po mieście po zmroku.
Mamo, tato, jestem problemem — wystawa Macieja Gila
Paula Dulnik / IDK
W przypadku kobiet oraz osób należących do mniejszości seksualnych i płciowych to samo miasto często działa inaczej. Przestrzeń, która dla jednych jest neutralna, dla innych bywa niejednoznaczna, a czasem wprost niebezpieczna. Z badań Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej wynika, że ponad 60% osób LGBT+ w Unii Europejskiej unika okazywania uczuć w przestrzeni publicznej w obawie przed reakcją otoczenia.
Podobne mechanizmy dotyczą także innych mniejszości, w tym religijnych, etnicznych czy narodowych, których obecność w przestrzeni publicznej bywa kwestionowana, nadzorowana lub obarczona dodatkowymi oczekiwaniami i stereotypami. Miasto nie jest przeżywane w jednakowy sposób. To napięcie między pozorną neutralnością miasta a realnym doświadczeniem jego użytkowniczek i użytkowników stało się punktem wyjścia projektu Mile widzianx – queerowanie miasta. Projekt stypendialny Kacpra Kępińskiego nie szuka ograniczeń w projektowaniu miasta ani specjalnych rozwiązań „dla wybranych”. Poszukuje raczej praktycznych, możliwych do zastosowania strategii projektowych, które pozwalają uwzględnić doświadczenia dotąd pomijane, bez ograniczania praw i wolności większości, za to z myślą o podniesieniu jakości wspólnej przestrzeni dla każdej osoby.
Tęcza na pl. Zbawiciela w Warszawie, 2012
Panek / Wikimedia Commons CC BY-SA 4.0
Projekt obejmujący cykl spotkań z osobami eksperckimi oraz artykułów, które publikowane będą na portalu architekturaibiznes.pl, nie próbuje jednak opisać wszystkich form wykluczenia naraz. Świadomie koncentruje się na doświadczeniach kobiet oraz osób LGBT+, traktując je jako wyraźne pole analizy, które pozwala precyzyjnie przyjrzeć się temu, jak architektura, urbanistyka, prawo i normy społeczne wpływają na poczucie bezpieczeństwa, godności i sprawczości w codziennym korzystaniu z przestrzeni. Choć doświadczenia wykluczenia, kontroli i strachu często dotykają wsi i małych miejscowości równie mocno, a nierzadko jeszcze dotkliwiej, projekt za pole analizy przyjmuje duże miasta. Wynika to z ograniczeń czasowych, metodologicznych i organizacyjnych, ale także z faktu, że metropolie pełnią dziś rolę nieformalnych safe spaces w skali całego kraju. To także miejsca, do których wiele osób migruje w poszukiwaniu względnego bezpieczeństwa, anonimowości i sieci wsparcia [źródło].
Miasto potrafi jednak ranić także tam, gdzie powinno chronić. W polskiej pamięci zbiorowej zapisały się konkretne zdarzenia, które miały realny wymiar przestrzenny. Wielokrotne podpalenia Tęczy na placu Zbawiciela nie były jedynie niszczeniem instalacji artystycznej, lecz czytelnym komunikatem wykluczenia. Zakaz Marszu Równości w Poznaniu w 2005 roku czy likwidacja Le Madame w Warszawie pokazały, że decyzje administracyjne mogą odbierać prawo do widoczności i obecności w przestrzeni publicznej.
Takie doświadczenia uczą chowania się. Chowanie się nie jest indywidualnym wyborem ani kwestią „wrażliwości”. Jest efektem norm społecznych, regulacji prawnych i projektowania, które nie uwzględnia różnorodności ciał i tożsamości. Przestrzeń uczy zachowań, także tych opartych na strachu, autocenzurze i wycofaniu.
Studium przypadku — Pogłos w Warszawie
Lucjan Rostkowski-Covington
Queerowanie miasta nie jest teorią ani gestem symbolicznym. Jest narzędziem korekty, sposobem czytania miasta z perspektywy jego ślepych punktów. Badania Lucjana Rostkowskiego-Covingtona nad queerowymi przestrzeniami w Polsce pokazują, że poczucie bezpieczeństwa rzadko wynika wyłącznie z formy architektonicznej, a znacznie częściej z relacji, zasad i możliwości kontrolowania własnej widzialności.
W ostatnich latach polska debata o architekturze nauczyła się już mówić o doświadczeniu. Urbanistyka feministyczna wprowadziła do rozmowy kwestie troski, bezpieczeństwa i codzienności, co wyraźnie widać w badaniach takich jak Equal Jerozolimskie realizowanych przez Architektoniczki. Queerowa perspektywa nie zrywa z tym dorobkiem, lecz jest jego naturalnym rozszerzeniem.
Inkluzywność nie kończy się na języku i symbolach. Potrzebuje infrastruktury troski. Dane organizacji pomocowych pokazują, że osoby LGBT+ są nadreprezentowane wśród młodych osób w kryzysie bezdomności. Hostele interwencyjne i miejsca tymczasowego schronienia stają się w tym kontekście jednym z kluczowych, a wciąż niedocenianych elementów miejskiej infrastruktury.
Najbardziej dotkliwe napięcia ujawniają się w architekturze codzienności - toaletach, szatniach, szkołach czy infrastrukturze zdrowia. To właśnie w tych przestrzeniach binarny podział na płcie zdobywa swoją trwałą, fizyczną reprezentację, wykluczającą osoby w ten podział się niewpisujące. Jak pokazują badania nad architekturą i normami płciowymi, to właśnie tam normy są najintensywniej egzekwowane przez przestrzeń.
Strefy wolne od LGBT
Bart Staszewski / Wikimedia Commons CC BY 3.0
Na te doświadczenia nakłada się prawo. Atlas Nienawiści dokumentujący tzw. „strefy wolne od LGBT” pokazał, że nawet symboliczne uchwały mają realne konsekwencje przestrzenne - wpływają na poczucie bezpieczeństwa, decyzje instytucji i codzienne wybory. Podobnie jak zdejmowanie tęczowych flag w Krakowie przed wiecem prezydenckim w trakcie ostatnich wyborów - gesty te pokazują, jak krucha bywa widzialność.
Spotkania: zaproszenie do wspólnej rozmowy
Projekt Mile widzianx – queerowanie miasta realizowany jest poprzez cykl czterech otwartych spotkań w różnych miastach w Polsce. Każde z nich dotyczy innego wymiaru relacji między przestrzenią, ciałem, normami i widzialnością.
13.01.2026, Instytut Dizajnu w Kielcach
Safe spaces i przestrzenie wyrażania siebie
Oddolne i instytucjonalne formy bezpieczeństwa, miejsca schronienia, wspólnoty i codzienne strategie funkcjonowania w przestrzeni miasta.
W spotkaniu udział wezmą: Mateusz Sulwiński (Grupa Stonewall) i Dominika Janicka (Fair Building Studio, Instytut Dizajnu)
15.01.2026, Zodiak – Warszawski Pawilon Architektury
Architektura i ciało: przestrzenie binarne
Toalety, szkoły, baseny, infrastruktura zdrowia i sportu — miejsca, w których normy płciowe są egzekwowane przez architekturę, regulaminy i procedury.
W spotkaniu udział wezmą: Lidia Klein, Aleksandra Wasilkowska i otalia łysakowska
luty 2026, Muzeum Architektury we Wrocławiu
Widzialność i symbole w przestrzeni publicznej
Gesty, obrazy i narracje: kiedy widzialność wzmacnia sprawczość, a kiedy staje się obciążeniem.
luty 2026, Spółdzielnia Ogniwo w Krakowie
Przeciwdziałanie wykluczeniu: normy, prawo, polityki
Protest, opór, decyzje administracyjne i regulacje jako narzędzia wpływające na realny dostęp do przestrzeni publicznej
Każde spotkanie jest zaproszeniem do wspólnego namysłu nad tym, jak architektura i urbanistyka mogą stać się narzędziami troski, a nie wykluczenia. Udział nie wymaga specjalistycznej wiedzy ani jednoznacznych deklaracji.
