O nowym przedszkolu w Józefowie mówi się, że jest jak ze Skandynawii. To nie do końca prawda — wyrasta spod ściółki mazowieckiego lasu i z lokalnych tradycji, rozumianych dogłębnie, a nie przez pryzmat ozdobników. Przede wszystkim zaś wyrasta z potrzeb dzieci, które spędzają w nim znaczną część swojego czasu. Warszawska pracownia Regio zadbała, aby w jak największym stopniu zachować skarb, który kryje się w leśnej gęstwinie. Jak wyobraziła sobie kolejną reinterpretację świdermajera?
W przeciwieństwie do formuły przetargowej, konkurs architektoniczny pozwala na wybór spośród szeregu koncepcji, jest wspierany specjalistyczną wiedzą sędziów konkursowych oraz możliwości dostosowania wstępnego projektu. Dobrze wiedział o tym Marek Banaszek, burmistrz Józefowa, który wspólnie z warszawskim oddziałem SARP ogłosił w 2021 roku konkurs na projekt przedszkola i nowej siedziby biblioteki miejskiej, które miały powstać na sporej działce w północnej części miasta. Jak okazuje się pięć lat później, podjął właściwą decyzję.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
przedszkole z konkursu
Sąd konkursowy, pracujący pod kierownictwem Agnieszki Kalinowskiej-Sołtys (ówczesnej wiceprezeski ZG SARP) orzekł, że najlepszą pracę złożyła warszawska pracownia Regio Piotra Czyżewskiego, uzasadniając swój wybór poniższym werdyktem:
Niezależne dwa budynki w pełni wykorzystują naturalny i przyrodniczy charakter terenu inwestycji. Przedszkole, bezpiecznie oddalone od ulicy, o charakterze leśnym, umożliwia edukację i wychowanie dzieci zgodnie z naturalnym cyklem przyrody. Budynek biblioteki otwarty na użytkowników poprzez duże przeszklenia i funkcjonalne zagospodarowanie terenu może pełnić role wizytówki miasta. Niezwykle estetyczne podejście do detalu nawiązującego do stylu nadświdrzańskiego (świdermajer) podkreśla historyczny charakter lokalnej architektury ale w nowoczesnej odsłonie, nie udając dawnej zabudowy.
Więcej na temat nowego przedszkola w Józefowie zdradził wtedy Piotr Czyżewski, główny autor projektu:
Pracując nad projektem, chcieliśmy stworzyć elastyczną, pełną niespodzianek przestrzeń, która stworzy ramy do wzmocnienia roli biblioteki, jako lokalnej depozytariuszki kultury i miejsca, do którego chętnie się wraca, by odkrywać je za każdym razem na nowo. Przedszkole natomiast ma przede wszystkim pozwolić dzieciom na bezpieczne odkrywanie przestrzeni, lokalnej przyrody oraz wspieranie więzi społecznych, które zaczynają się kształtować w okresie dzieciństwa. Chciałbym, aby leśny plac zabaw, wyposażony w proste naturalne i wspierające bioedukację urządzenia, wspierał rozwijanie nieskrępowanej wyobraźni swoich przyszłych użytkowników i użytkowniczek
— mówił Piotr Czyżewski z pracowni Regio po ogłoszeniu wyników konkursu.
Czy wstępną koncepcję udało się zrealizować?
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
projekt pomyślany na przyszłość
W realiach polskiej administracji konkursy architektoniczne powinny wyłaniać koncepcje opracowane z myślą o przyszłości. Wielokrotnie podkreślano to w kontekście Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, którego budowa zakończyła się kilkanaście lat po przygotowaniu pierwszej dokumentacji (powstałej w tym przypadku na zamówienie), i które dziś niektórym wydaje się już obiektem lekko przestarzałym, nie zawsze przystającym do współczesnych standardów. Na szczęście, podobna historia nie powtarza się w przypadku nowego przedszkola w Józefowie, bo chociaż jego projekt powstał w 2021 roku, to w 2026 wciąż wpisuje się w aktualne kierunki dotyczące wpływu budownictwa na środowisko oraz jakości, którymi powinno cechować się środowisko zbudowane użytkowane przez ludzi, zwłaszcza tych najmłodszych.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
W ramach budowy zrealizowano tylko jedną z dwóch części projektu konkursowego — na obecnym etapie gmina wzniosła budynek przedszkolny, rezygnując z biblioteki, która miała stanąć po drugiej stronie działki. Nie oznacza to jednak, że to, co powstało przy skrzyżowaniu ulicy Asnyka 1 i 11 listopada w Józefowie jest w jakimś stopniu wybrakowane.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
leśne przedszkole w Józefowie
Wręcz przeciwnie. Nowe Przedszkole nr 1 w Józefowie jest kompletnym habitatem, zaprojektowanym z myślą o najmłodszych. Podobnie, jak większość nowopowstających przedszkoli, to wybudowane w Józefowie jest obiektem o niewielkiej skali, powstałym na dużej, prawie dwuhektarowej działce otoczonej rzadkim lasem sosnowym i zabudową jednorodzinną.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
Budynek powstał na tyłach parceli, w odległości kilkudziesięciu metrów od najbliższej drogi. Leśne przedszkole w Józefowie zaprojektowano jako jednokondygnacyjną, wydłużoną bryłę o pochyłym, jednopołaciowym dachu, obniżającym się w kierunku południowym. Forma nowego budynku przy ulicy Asnyka sprawia wrażenie, jakby w dużej mierze została zdeterminowana przez jego leśne otoczenie, a w jeszcze większym stopniu przez funkcje, które ma pełnić.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
przedszkole „na werandzie”
Kręgosłupem przedszkola jest długi i stosunkowo szeroki korytarz, przecinający niemal całą budowlę na osi wschód-zachód. Od strony zachodniej przylega do niego duża, czworoboczna kubatura, mieszcząca hol poprzedzony głównym wejściem oraz części wspólne, między innymi salę gimnastyczną, kuchnię czy kantynę. Wzdłuż korytarza, w kierunku południowym, z bryły przedszkola wyłaniają się trzy trapezoidalne ryzality.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
Każdy z nich podzielono na dwa moduły przedszkolne, wyposażone w niezbędną infrastrukturę — szatnie i łazienki, magazynki, a przede wszystkim sale przedszkolne. Ryzality umiejscowiono stosunkowo blisko względem siebie, dzięki czemu pomiędzy nimi powstały niewielkie, osłonięte z trzech strony dziedzińce, świetnie nadające się do zabawy pod czujnym okiem opiekunów.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
Po północnej stronie budynku zlokalizowano pomieszczenia administracyjne, techniczne i socjalne, a także gabinet przedszkolnego psychologa i logopedy. Wszystko to w „opakowaniu”, które pozwala mu się stopić z leśnym krajobrazem.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
świdermajer fusion
Czasy, w których nadwiślańscy architekci poszukiwali „stylu narodowego” dawno przeminęły, jednak zakorzenione w lokalnej kulturze tradycje budowlane wydają się przeżywać w ostatnich latach drugą młodość. Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku świdermajeru, mocno dekoracyjnego stylu architektury drewnianej, rozwijającego się nad rzeką Świder na przełomie XIX i XX wieku. Świdermajer był już motywem przewodnim dla hoteli, domów jednorodzinnych, a nawet osiedli mieszkaniowych. Tym razem przyszedł czas na przedszkole.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
Architekci z pracowni Regio nie zdecydowali się jednak na odtwórcze powielanie świdermajerowskich ażurów i wieżyczek, zamiast tego wybrali odniesienia do bardziej podskórnych jakości, które cechują nadświdrzańską architekturę. Podobnie, jak w przypadku zdobnych pensjonatów z ubiegłych stuleci, przedszkole w Józefowie niemal w całości pokryto drewnem — w tym przypadku modrzewiem syberyjskim, dzięki któremu niska bryła niknie wśród drzew porastających działkę. W podobnej estetyce zaprojektowano wnętrze, w którym znalazły się fragmenty brzozowych pni oraz mnóstwo materiałów wykończeniowych w kolorze drewna. Taki sam materiał pojawił się również na podestach poprzedzających ryzality występujące z bryły budynku.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
Jeśli zaś o nie chodzi, to trudno odczytywać je inaczej, niż jako nawiązanie do werand, będących niemal obowiązkowym elementem budynków powstałych w stylu świdermajer.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
leśny skarb
Jak pisze w swojej najnowszej książce Jo Jurga, znaczna część współczesnego społeczeństwa spędza we wnętrzach ponad 90% doby. Nie trzeba tłumaczyć, że nie są to warunki, do których wyewoluowały nasze ciała. Na szczęście coraz więcej architektów i inwestorów rozumie potrzebę regularnego przebywania na świeżym powietrzu. Podobnie było w przypadku projektowanego przedszkola, które włącznie z planowaną biblioteką, będzie zajmować jedynie 14% powierzchni zalesionej działki.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
Większość niezabudowanego terenu pozostawiono naturze, jednak przestrzeń znajdująca się bezpośrednio w najbliższym otoczeniu budynku zaadaptowano do potrzeb przedszkolaków. Architekci zaplanowali tam leśny ogród zabaw z górką, schowankami, huśtawkami i piaskownicą, a także część ogrodową, z grządkami warzywnymi i parkiem sensorycznym. Do każdej z części dzieci dostaną się przemierzając kręte, nieutwardzone ścieżki, lub skracając sobie drogę przez miękki mech, wypełniony leśnym poszyciem.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
Nie zabrakło przy tym infrastruktury skierowanej do nie-ludzkich mieszkańców zieleńca przy ulicy Asnyka w Józefowie. Na działce rozmieszczone są budki lęgowe, poidełka i karmniki dla ptaków, a także domki dla jeży oraz hotele dla owadów. Woda opadowa może być wykorzystywana przez podopiecznych przedszkola do podlewania roślin porastających grządki w ogródku. O tym, w jaki sposób odwdzięcza się natura najwięcej wiedzieć będą dzieci korzystające z leśnego skarbu, który pozostawiła dla nich gmina i projektanci.
Nowe przedszkole w Józefowie
© fot.: Michał Dołbniak/Regio
jak wyglądają nowoczesne przedszkola?
Polskie miasta powoli zalewa fala nowych przedszkoli, projektowanych zgodnie z duchem współczesnych czasów. Współcześnie, czyli z myślą o środowisku, jak w przypadku przedszkola Ptasie Radio w Bobrownikach i zgodnie z prawdziwymi potrzebami dzieci, które przyświecały projektantom Przedszkolnej Chatki w Bydgoszczy. Przedszkolna mania budowania nie oznacza jednak, że architekci i samorządowcy zapomnieli o potężnym zasobie budynków przedszkolnych, który pozostawił po sobie poprzedni system. W Warszawie w ostatnich latach zupełnie nowe oblicze zyskały dwie modernistyczne placówki — przedszkole nr 422 na Chomiczówce oraz żłobka nr 31 na Przyczółku Grochowskim. Kiedy dołączą do nich kolejne wzorowe budynki?
