W świecie architektury, która coraz częściej skupia się na obrazie, formie i szybkim efekcie wizualnym, projekt „Sensoryka – Centrum Eksploracji Zmysłów” autorstwa Karoliny Manterys stanowi wyraźny kontrapunkt. To dyplom inżynierski, który odrzuca jednowymiarowe postrzeganie przestrzeni i proponuje architekturę jako doświadczenie cielesne, wielozmysłowe i głęboko inkluzywne. Projekt powstał jako świadomy sprzeciw wobec budynków, które „chce się oglądać”, zamiast takich, które chce się przeżywać. W centrum tej koncepcji znajduje się ciało – nie jako użytkownik wtórny, lecz jako podstawowy instrument poznania przestrzeni.
przekroje, elewacje
© Karolina Materys
architektura jako język zmysłów
„Centrum Eksploracji Zmysłów” zostało zaprojektowane jako laboratorium wrażliwości – miejsce, w którym architektura nie narzuca jednego sposobu odbioru, lecz otwiera się na różnorodność percepcji. Projekt nie dzieli użytkowniczek i użytkowników na osoby sprawne i z niepełnosprawnościami, neurotypowe i neuroatypowe, dzieci i dorosłych. Zakłada, że różnica w odczuwaniu świata nie jest problemem projektowym, lecz jego największym zasobem.
Autorka odwołuje się do myśli Juhaniego Pallasmy, według którego człowiek „widzi nie oczami, lecz skórą, mięśniami i ciężarem ciała”. Budynek staje się więc instrumentem wielozmysłowym, w którym wzrok, dotyk, słuch, propriocepcja i równowaga mają równorzędne znaczenie.
projektowanie uniwersalne przez empatię
Kluczowym założeniem projektu jest redefinicja projektowania uniwersalnego. Zamiast traktować je jako zestaw norm i minimalnych wymogów, Karolina Manterys proponuje podejście oparte na empatii i wspólnym doświadczeniu przestrzennym. W budynku zaprojektowano jedno główne wejście, prowadzące wszystkich tą samą drogą – bez wydzielania „alternatywnych” tras, które mogłyby stygmatyzować.
Przestrzenie są elastyczne i niedookreślone funkcjonalnie. Ta sama sala może być miejscem warsztatów, strefą ciszy lub aktywną ścieżką ruchową. To nie architektura decyduje o sposobie użytkowania – robi to ciało użytkowniczki lub użytkownika.
Komunikaty przestrzenne – wizualne, dotykowe i akustyczne – współistnieją bez hierarchii. Informacja nie konkuruje sama ze sobą, lecz jest dostępna jednocześnie w wielu formach. Zasada tolerancji błędów została osiągnięta poprzez eliminację ostrych krawędzi, agresywnych bodźców i zdradliwych zmian poziomów, dzięki czemu przestrzeni nie da się „użyć źle”.
wizualizacja
© Karolina Materys
dostępność jako naturalna cecha przestrzeni
Projekt zakłada całkowite wyeliminowanie barier fizycznych: brak progów, szerokie korytarze, automatyczne drzwi, windy, napisy w alfabecie Braille’a, przyciski głosowe oraz elementy umieszczone na wysokości dostępnej zarówno dla dzieci, jak i osób poruszających się na wózkach. W salach ekspozycyjnych przewidziano m.in. okulary redukujące światło, kamizelki obciążeniowe oraz słuchawki z przewodnikiem dźwiękowym.
Otoczenie zewnętrzne zaprojektowano jako kontynuację doświadczenia zmysłowego. Roślinność oddziałuje zapachowo i dotykowo, woda wprowadza dźwięk i refleks światła, a zróżnicowane nawierzchnie pozwalają wyczuwać zmianę struktury podłoża. Światło – zarówno dzienne, jak i sztuczne – pełni funkcję narzędzia orientacji, a nie dominującego efektu wizualnego.
architektura jako akt szacunku
Projekt uwzględnia również wymiar ekologiczny, traktując go jako część uniwersalności. Zastosowano system retencji wód opadowych oraz dwupowłokową fasadę, regulującą warunki termiczne wnętrza. Uniwersalność nie oznacza tu kompromisu, lecz równowagę społeczną i środowiskową.
„Sensoryka – Centrum Eksploracji Zmysłów” to nie tylko obiekt architektoniczny, lecz eksperyment społeczny. To przestrzeń, która nie pyta, czy użytkowniczka lub użytkownik do niej pasuje, lecz odpowiada: „To przestrzeń, która pasuje do Ciebie”. Architektura staje się tu językiem porozumienia, a projektowanie uniwersalne – najczystszą formą szacunku wobec ludzkiej różnorodności.
