Jednym z najważniejszych wyróżników modernistycznych osiedli powstałych w czasach poprzedniego ustroju są pawilony osiedlowe. Wiele z nich służy mieszkańcom do dzisiaj, mieszcząc sklepy, apteki czy punkty biblioteczne. Nie wszystkie mają jednak tyle szczęścia — jedna z najbardziej charakterystycznych budowli o tej funkcji popada w ruinę. Pawilon zaprojektowany przez Zofię i Oskara Hansenów na osiedlu im. Juliusza Słowackiego w Lublinie to architektoniczny eksperyment, któremu przez lata nie poświęcano należytej uwagi. Muzeum Osiedli Mieszkaniowych ma jednak plan, dzięki któremu budynek może zyskać drugie życie. Jak uratować „małą Operę w Sydney”?
Pawilony przy ulicy Balladyny 10 w Lublinie są częścią znacznie większego założenia, zaprojektowanego przez Zofię i Oskara Hansenów — osiedla im. Juliusza Słowackiego, drugiej realizacji Lubelskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Pierwszą było osiedle nazwane imieniem innego polskiego wieszcza, Adama Mickiewicza, które zachwyciło lublinian niewielką skalą budynków oraz ilością terenów zielonych i dodatkowej infrastruktury. Okazało się jednak, że w związku z wprowadzeniem polityki taniego budownictwa, powtórzenie tego sukcesu nie będzie proste. Przy kolejnym przedsięwzięciu potrzeba było projektu, który pozwoli osiągnąć podobne efekty przy znacznej redukcji kosztów. Rozwiązaniem stała się koncepcja słynnej pary architektów, którzy na podobnym obszarze stworzyli godne warunki mieszkaniowe w dwukrotnie większej liczbie budynków1.
Chociaż dostępne materiały i wykonawstwo pozostawiały wiele do życzenia (o czym świadczy zachowany Dziennik Budowy), jakość przestrzeni na osiedlu im. Juliusza Słowackiego nie odbiega od poziomu reprezentowanego przez jego znacznie droższy odpowiednik. Hansenom udało się nie tylko zaprojektować funkcjonalne mieszkania, ale i zapewnić równy dostęp do zieleni, komunikacji i infrastruktury usługowej. Ta wspomagana była przez bogaty program architektury towarzyszącej, w tym przedszkola, targowiska oraz niezwykłego pawilonu przy ulicy Balladyny 10.
Pawilon Zofii i Oskara Hansenów na osiedlu Słowackiego w Lublinie — skan 3d
Karol Krupa
wielki upadek małej architektury
Pawilon na osiedlu im. Juliusza Słowackiego w Lublinie jest modułową strukturą o skomplikowanym obrysie i rozczłonkowanej bryle. Jego największym wyróżnikiem są łupinowe zadaszenia — to właśnie przez nie osoby związane z działalnością na rzecz pawilonu, nazywają go „małą Operą w Sydney”.To właśnie o jego przyszłość walczy lubelskie Muzeum Osiedli Mieszkaniowych.
Pawilon Zofii i Oskara Hansenów na osiedlu Słowackiego w Lublinie — model fotogrametryczny
Damian Hołownia
A przez lata była ona niepewna. Ze względu na brak remontów i zły stan techniczny, pawilon jest od 2017 roku wyłączony z użytku. Od tego czasu nie były prowadzone w nim żadne prace, wobec czego pilnie wymaga działań modernizacyjnych i zabezpieczających. W kontekście estetyki przestrzeni miejskiej również nie jest dobrze — wysłużone elewacje pokrywają graffiti, elementy blaszane są pordzewiałe, a wnętrza widoczne przez stare przeszklenia są doszczętnie zniszczone.
Pawilon Zofii i Oskara Hansenów na osiedlu Słowackiego w Lublinie — schemat konstrukcji
© Archiwum rodziny Hansenów
mała Opera w Sydney... tyle że w Lublinie
Skala zaniedbań obiektu pozostającego od lat w zasobach miejskich jest zaskakująca w kontekście wartości architektonicznej reprezentowanej przez pawilon:
Im dłużej badamy pawilon przy ulicy Balladyny, tym mocniej przekonujemy się o tym, że jest on konstrukcją unikatową jeśli chodzi o geometrię, strukturę, ale też technologię prefabrykatów, z których ten obiekt powstał. Pawilon na Osiedlu im. Juliusza Słowackiego reprezentuje nurt architektury kopuł hiperbolicznych, która w wielu miejscach — chociażby w Niemczech czy na Śląsku — służyła bardzo dużym obiektom. W Warszawie takie przekrycia stosowano na przykład w wielkopowierzchniowych obiektach stacji kolejowych. Natomiast w Lublinie użyto tej typologii nie dla obiektów technologicznych czy produkcyjnych, a w kontekście społecznym i mieszkalnym, w przestrzeniach osiedla wielorodzinnego, na modułach użyteczności publicznej.
— tłumaczy Michał Fronk z Muzeum Osiedli Mieszkaniowych w Lublinie.
Pawilon Zofii i Oskara Hansenów na osiedlu Słowackiego w Lublinie — skan 3d
Karol Krupa
krzyczący kontrapunkt
Pawilon przy ulicy Balladyny 10 mocno wyróżnia się na tle spokojnej zabudowy mieszkaniowej Osiedla im. Juliusza Słowackiego. Nie jest to brak konsekwencji czy projektowa dezynwoltura Zofii i Oskara Hanesnów, a raczej zamierzony efekt, wynikający z zastosowania zasad Linearnego Systemu Ciągłego, który Oskar Hansen opracował w latach 60. ubiegłego wieku, z myślą o stworzeniu optymalnego modelu dla rozwoju polskich osiedli mieszkaniowych:
Pawilony są reprezentacją języka Hansenów, polegającego na stosowaniu geometrii nieeuklidesowej, przejawiającej się w hiperbolicznych przepierzeniach dla obiektów usługowych. Dla kontrastu, budynki mieszkaniowe projektowano z wykorzystaniem geometrii prostokreślnej, czyli euklidesowej. Pozwalała ona na utrzymanie ergonomii i zachowanie zasad Linearnego Systemu Ciągłego, polegającego na liniowości ukształtowanej względem topografii terenu. Pawilony na Osiedlu Słowackiego są więc budowlami o niezwykłej, zwracającej uwagę architekturze. Miały działać jako atraktory osiedlowe. Na tle powtarzalnych, płynących w krajobrazie budynków mieszkalnych o dużej skali, miały krzyczeć „hej, jestem tutaj!”, być punktem rozpoznawczym w przestrzeni osiedla. Lubelskie pawilony ucieleśniają wszystkie te cechy, są częścią języka, który opisuje i realizuje teorię Formy Otwartej i Linearnego Systemu Ciągłego.
— wyjaśnia Michał Fronk.
Pawilon Zofii i Oskara Hansenów na osiedlu Słowackiego w Lublinie — skan 3
Michał Fronk
eksperyment ekonomiczny i awangardowe pomysły
Co ważne, innowacyjną formę udało się uzyskać przy ograniczeniach budżetowych, które Lubelska Spółdzielnia Mieszkaniowa nałożyła na projekt Zofii i Oskara Hansenów. Jak zauważa Michał Fronk, dzięki zastosowaniu elementów prefabrykowanych oraz nietuzinkowych dla tego rodzaju obiektów rozwiązań konstrukcyjnych, pawilon na osiedlu Słowackiego ma znacznie większą powierzchnię zadaszeń, niż udałoby się to przy wykorzystaniu klasycznej konstrukcji dachu płaskiego czy dwuspadowego, oferuje też obszerniejsze otwarte przestrzenie wewnętrzne. Cięcia finansowe oraz problemy z dostępnością materiałów sprawiły jednak, że pawilon nie powstał zgodnie z pierwotnymi założeniami:
Oryginalny projekt, który poddajemy aktualnie badaniom, nie został w pełni zrealizowany. Elementy, które pozostały w sferze koncepcyjnej, pokazują zamiłowanie, jakie Hansenowie mieli do detalu – od niezwykle ciekawych obróbek blacharskich, aż po oświetlenie, projektowane z myślą o wydobywaniu architektury sklepień. Dla pawilonów powstało kilka rodzajów lamp wewnętrznych, emitujących rozproszone światło, które miało za zadanie podkreślać architektoniczne walory tych budowli.
— opowiada Michał Fronk.
Pawilon Zofii i Oskara Hansenów na osiedlu Słowackiego w Lublinie — skan 3d
Karol Krupa
Muzeum Osiedli Mieszkaniowych na ratunek modernizmowi
Od 2018 roku działania mające na celu przywrócenie świetności pawilonowi Hansenów na Osiedlu Słowackiego w Lublinie prowadzone są przez Muzeum Osiedli Mieszkaniowych, działające dzięki aktywności Pauliny Pagi oraz Michała Fronka. Już wtedy Muzeum Osiedli Mieszkaniowych zaproponowało, że w zamian za remont może roztoczyć opiekę nad nietuzinkowym pawilonem, prowadząc w nim działalność o profilu społeczno-kulturalnym. Wówczas miasto miało wobec pawilonu inne plany — przez kolejne lata prowadzone były postępowania przetargowe na sprzedaż działki, na której znajduje się budynek Hansenów. Te — na całe szczęście — nie doszły do skutku, a modernistyczny pawilon, dzięki inicjatywie Muzeum Osiedli Mieszkaniowych, w 2023 roku znalazł się w orbicie zainteresowań miejskich instytucji:
Nasz zespół współpracuje ściśle z Hubertem Mącikiem, Miejskim Konserwatorem Zabytków. Rozwijamy działania inwentaryzacyjne, a obecnie badamy konstrukcję budynku. Po zakończeniu badań opracujemy kompleksowy plan ochrony, będący dokumentem tożsamym do wytycznych konserwatorskich. Pawilony figurują na Liście Dóbr Kultury Współczesnej, która chroni cały teren osiedla. Wpisaliśmy jego renowację do aplikacji Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029 oraz Gminnego Programu Rewitalizacji wraz z prospołeczną funkcją przeznaczoną na Pawilon Osiedli Mieszkaniowych. Obiekt projektu Hansenów powinien być chroniony w sposób, który zachowa, wydobędzie, odtworzy jego cechy charakterystyczne, będące pierwotnym zamierzeniem projektowym. Remont i przyszłe użytkowanie obiektu, które może przybrać wiele scenariuszy, nie powinno zakłócać reprezentacji tych cech.
— wyjaśnia Michał Fronk, członek zespołu Muzeum Osiedli Mieszkaniowych.
Pawilon Zofii i Oskara Hansenów na osiedlu Słowackiego w Lublinie — skan 3d
Karol Krupa
W międzyczasie Muzeum Osiedli Mieszkaniowych prowadziło działania mające na celu badanie i popularyzację niezwykłego budynku projektu Zofii i Oskara Hansenów. Instytucja współpracowała przy tym między innymi z Politechniką Lubelską czy Ambasadą Danii. W 2023 roku MOM otrzymało grant Nowego Europejskiego Bauhausu na prowadzenie badań wokół architektury Osiedla im. Juliusza Słowackiego, z kolei w 2025 z Muzeum skontaktował się Bartosz Bukowski z Politechniki Federalnej w Zurychu, z zamiarem publikacji artykułu poświęconego architekturze osiedla w szwajcarskim czasopiśmie Architese. Niedługo później powstał zespół Pawilonu Osiedli Mieszkaniowych, na który składają się członkowie i członkinie Politechniki ETH w Zurychu, Politechniki Lubelskiej, Muzeum Osiedli Mieszkaniowych oraz stowarzyszenia Modernizm w Lublinie.
Pawilon Zofii i Oskara Hansenów na osiedlu Słowackiego w Lublinie — model fotogrametryczny
Damian Hołownia
Pawilon Osiedli Mieszkaniowych w Lublinie
Pawilon Osiedli Mieszkaniowych miałby być nową inkarnacją budynku przy ulicy Balladyny 10 w Lublinie, który od momentu utworzenia służyć będzie mieszkańcom najbliższej okolicy oraz całego miasta.
Badania prowadzone przez nas zarówno na osiedlu im. Juliusza Słowackiego, jak i w innych dzielnicach Lublina, a także doświadczenia zdobyte dzięki współpracy z podobnymi podmiotami w Europie i na świecie pokazują, że tego rodzaju prospołeczne, propagujące wiedzę i kulturę inicjatywy świetnie sprawdzają się wśród osiedlowych społeczności. W naszej ofercie są wystawy, koncerty cykliczne, warsztaty powiązane z funkcją kawiarni społecznej czy spotkania, organizowane zarówno dla seniorów, jak i młodszych odbiorców. W kontekście osiedla im. Juliusza Słowackiego jest to o tyle ciekawe, że w jego populacji dominują dwie grupy – seniorów, mieszkających tam od wielu lat, oraz studentów wynajmujących mieszkania na czas nauki. Działalność Muzeum Osiedli Mieszkaniowych stwarza okoliczności do spotkania tych dwóch światów, inspirowanego wspólnym doświadczeniem architektury
— opowiada Michał Fronk.
Badanie, zwiedzanie i planowanie przyszłości Pawilonu Osiedli Mieszkaniowych
© POM
Okazją do doświadczenia niezwykłej architektury Oskara i Zofii Hansenów mogą być najbliższe inicjatywy zogniskowane wokół pawilonu na Balladyny. Zespół Pawilonu Osiedli Mieszkaniowych, oprócz przeprowadzenia badań konstrukcyjnych i architektonicznych, planuje organizację oprowadzania kontekstowego po pawilonie oraz spaceru po osiedlu im. Juliusza Słowackiego, połączonych z ankietą dotyczącą przyszłej funkcji pawilonu. Wydarzenie rozpocznie się 31 lipca 2025 roku o godzinie 12 przy ulicy Balladyny 10. Prezentacja działań zespołu POM odbędzie się następnego dnia, 1 sierpnia o godzinie 17 w murach Wydziału Budownictwa i Architektury Politechniki Lubelskiej przy ulicy Nadbystrzyckiej 40 w Lublinie.
Przemysław Ciępka
1. P. Filas, Lubelskie osiedle im. Juliusza Słowackiego — między wizją a realizacją, [w:] Wobec Formy Otwartej Oskara Hansena. Idea — utopia — reprezentacje, red. M. Lachowski, M., Z. Sobczuk, 2009, s. 99-101.
