Prawie sto lat historii, gryfy w okuciach bram i płaskorzeźby Xawerego Dunikowskiego w „koronie” – do Seminarium Śląskiego powraca nauka. Uniwersytet SWPS udostępnił właśnie odremontowaną „perłę” modernizmu przy Alejach Trzech Wieszczów — za projekt rewaloryzacji odpowiada krakowska pracownia B2 STUDIO Spółka z o.o. Spółka Komandytowa. Tylko dlaczego Seminarium Śląskie wybudowano w Krakowie?
Po wojnie przez kilkadziesiąt lat w modernistycznym, choć klasycyzującym gmachu Kolegium Śląskiego przy alei Adama Mickiewicza 3 studiowali podopieczni Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 2017 roku pojawił się pomysł na przekształcenie budynku w hotel, kolejny już w centrum Krakowa, który na szczęście pozostał w sferze planów. Dzisiaj, po niemal dwuletnim remoncie do modernistycznego gmachu przy Alejach Trzech Wieszczów powraca nauka, którą prowadzić będzie krakowska filia Uniwersytetu SWPS. Co się zmieniło, a co zostaje „po staremu”?
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
Kolegium Śląskie wydobyte ze smogu
W ramach remontu Seminarium Śląskiego odczyszczono międzywojenne tynki na elewacjach, a także cenne płaskorzeźby Xawerego Dunikowskiego. Ponad głównym portalem oraz na froncie jednego ze skrzydeł pojawiły się logotypy nowego zarządcy budynku, uporządkowano także zieleń otaczającą modernistyczny gmach. Zgodnie z pierwotnym zamysłem architektów — Franciszka Mączyńskiego i Zygmunta Gawlika — na dachu budynku udostępniono odnowiony taras, z którego rozpościera się widok na gmach Muzeum Narodowego oraz znajdujące się za nim Oleandry. Obiekt został przystosowany do współczesnych norm w zakresie efektywności energetycznej dzięki głębokiej termomodernizacji z zastosowaniem systemów odzysku ciepła. A jak prace wyglądały we wnętrzach?
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie — aula w dawnej kaplicy Seminarium
fot.: Miłosz Kozioł © mat. prasowe SWPS
katedra w kaplicy
Najbardziej reprezentacyjnym pomieszczeniem dawnego Kolegium Śląskiego jest aula na czwartym piętrze, która pierwotnie była... kaplicą. Na jej kolebkowym sklepieniu odnowiono sztukaterie nawiązujące do dekoracji kalisko-lubelskich kościołów z reliefami przedstawiającymi sceny chrystologiczne. Podczas remontu nie ograniczono się jednak do najwyższej kondygnacji budynku.
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
Mając na uwadze zalecenia konserwatora, Uniwersytet SWPS odnowił zabytkową klatkę schodową, a przy tym dostosował wnętrza do potrzeb edukacji w XXI wieku. O komfort akustyczny przy ruchliwej alei dba nowa stolarka okienna, pływające podłogi i sufity dźwiękochłonne, a do dyspozycji studentów i studentek przygotowano około 40 sal dydaktycznych, w tym pracownie rzeźby, fotografii czy druku 3d, a nawet studio filmowe.
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
Otwarcie nowej siedziby Uniwersytetu SWPS w Krakowie to dla nas coś więcej niż zakończenie inwestycji. To włączenie się do wspólnego tworzenia przestrzeni dialogu między środowiskiem akademickim i mieszkańcami miasta oraz między nauką i sztuką. Przywracając dawnemu Seminarium Śląskiemu jego edukacyjną funkcję, łączymy szacunek dla historii z nowoczesnym podejściem do kształcenia i badań
– mówi prof. Roman Cieślak, rektor Uniwersytetu SWPS.
Docelowo w dawnym Seminarium Śląskim będzie uczyć się około 1200 osób, a swoje siedziby znajdą tam Wydział Psychologii oraz specjalny Wydział Interdyscyplinarny, oferujący kształcenie w zakresie tworzenia gier komputerowych, sztuki cyfrowej, grafiki czy zarządzania.
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
parapetówka na uniwersytecie
Jak zapewniają przedstawiciele Uniwersytetu SWPS, przywrócenie funkcji edukacyjnej w gmachu Seminarium Śląskiego przy alei Adama Mickiewicza otworzy uczelni kolejne drzwi do angażowania się w życie kulturalne (i nie tylko) miasta:
Oficjalne otwarcie nowej siedziby to dopiero początek. W przestrzeniach uczelni uruchamiamy galerię sztuki. Będzie to miejsce przeznaczone do prezentacji twórczości osób studiujących i pracujących w krakowskim kampusie oraz uznanych artystów. Z kolei w najbliższych latach planujemy otwarcie Kliniki Terapii Poznawczo-Behawioralnej, która będzie wspierać mieszkańców Krakowa.
– wyjaśnia Anna Popielska-Borys, dyrektor operacyjna krakowskiej filii Uniwersytetu SWPS
W progi odnowionego Seminarium Śląskiego Uniwersytet SWPS zaprasza wszystkich mieszkańców Krakowa, organizując między 28 a 30 maja bieżącego roku trzydniową „Parapetówkę”, podczas której odbędą się wykłady, wernisaże wystaw oraz silent disco. Obok wzbogacenia oferty kulturalnej miasta, remont gmachu przy Alei Adama Mickiewicza okazuje się jednak przede wszystkim cenny z punktu widzenia ochrony międzywojennego dziedzictwa Krakowa, bo Kolegium Śląskie jest jednym z jego najlepszych przykładów.
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
klasycyzująca moderna
Seminarium Śląskie przy alei Adama Mickiewicza 3 powstawało w latach 1926-1929 według koncepcji dwóch uznanych architektów — Franciszka Mączyńskiego i Zygmunta Gawlika. Budynek zaprojektowano jako trójskrzydłowy, z główną bryłą położoną równolegle do alei oraz dwoma skrzydłami bocznymi skierowanymi w stronę arterii, pomiędzy którymi wytworzył się niewielki plac wejściowy. Choć budowla jest w istocie przykładem architektury modernistycznej dwudziestolecia międzywojennego, to dzięki starannie dobranym proporcjom, dużej wysokości oraz tradycyjnej, rytmicznej artykulacji, ma nieco klasycyzujący wyraz.
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
W szczególności nadają go jej wydatne gzymsy, wydzielające szóstą, najwyższą kondygnację skrzydeł bocznych. Na osiach ich frontowych elewacji znalazły się duże, okrągłe otwory okienne — tak zwane oculusy, które flankują płaskorzeźby, niezwykle pieczołowicie wykonane. Trzeba bowiem pamiętać, że Seminarium Śląskie jest przykładem dzieła, w którym dobrą architekturę dopełniają wybitne przykłady sztuki rzeźbiarskiej i rzemiosła artystycznego.
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
Co ciekawe, według pierwotnego projektu gmach Seminarium Śląskiego miał wyglądać nieco inaczej:
Twórców moderna pociągała, ale obawiali się początkowo projektu zbyt śmiałego. Z tego wahania narodziła się wersja, którą odrzucono na etapie uzgadniania z instancjami miejskimi – skrzydła budynku miały nakrywać dachy czterospadowe. I nie był to luźno rzucony pomysł, spontaniczny szkic w czasie dyskusji, lecz starannie rozrysowany projekt, usunięty z ostatecznej wersji. Pozostał tylko na projektach zachowanych w Archiwum Narodowym w Krakowie i Archiwum Archidiecezjalnym w Katowicach.
– pisze Roman Marcinek z Nardowego Instytutu Dziedzictwa [¹].
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
architektura totalna
W górnych partiach skrzydeł znalazły się cztery kompozycje rzeźbiarskie, których autorem jest Xawery Dunikowski, pracujący wcześniej z Franciszkiem Mączyńskim przy kościele jezuitów na Wesołej. Reliefy przedstawiają ewangelistów — św. Jana, św. Łukasza, św. Marka oraz św. Mateusza — w dynamicznych pozach. Jak pisze Roman Marcinek, pierwotnie tła otaczające postacie ewangelistów były złocone, niestety nie zdecydowano się na odtworzenie tego efektu podczas ostatniego remontu Seminarium Śląskiego[²].
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
Pracując nad koncepcją Seminarium Śląskiego Zygmunt Gawlik, odpowiedzialny za wyraz elewacji, stworzył projekty zdobnego portalu nad wejściem, misternie wykonane są także okucia bram oraz drzwi wejściowych. Najbardziej reprezentacyjnym pomieszczeniem modernistycznego gmachu przy Alejach Trzech Wieszczów była kaplica zlokalizowana na czwartym piętrze budynku. Jej sklepienie zdobią wspomniane już sztukaterie, natomiast w apsydzie niegdyś znajdował się ołtarz wzbogacony rzeźbami projektu Stanisława Popławskiego. Wystrój kaplicy szczęśliwie zachował się z pożaru, któremu budynek uległ w 1945 roku [³].
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
dlaczego Seminarium Śląskie jest w Krakowie?
Tylko dlaczego Seminarium Śląskie wybudowano w Krakowie, stolicy małopolski?
Trójskrzydłowa budowla powstała w latach 1926-1928 w ramach współpracy Zygmunta Gawlika i Franciszka Mączyńskiego, którzy mieli za sobą prestiżową realizację katedry oraz kurii w Katowicach. W związku z tą inwestycją na zlecenie Komitetu Budowy Katedry w Katowicach wykonali projekt krakowskiego budynku.
– pisze Aneta Borowik w Przewodniku po architekturze Krakowa XX wieku [⁴].
Powody, dla których Seminarium Śląskie stanęło przy jednej z najważniejszych krakowskich arterii wykraczają jednak poza owocną współpracę dwójki architektów z katowicką kurią przy budowie katedry. Na początku lat 20. ubiegłego stulecia, w wyniku plebiscytu, późniejszych walk i wyroku komisji Ligi Narodów z października 1921 roku, około 30% obszaru Górnego Śląska znalazło się w granicach II Rzeczypospolitej. Linia podziału przecieła układ dotychczasowej infrastruktury na dwie części, zmuszając wiele samorządów i organizacji do przemodelowania geografii swoich działań. Pośród podmiotów, które spotkała „schizma”, znalazł się również polski Kościół Katolicki.
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
W 1925 roku w strukturach polskiego kościoła wydzielono metropolię krakowską, do której należały archidiecezja krakowska, oraz diecezje częstochowska, kielecka, tarnowska oraz śląska z siedzibą w Katowicach. Chociaż Stolica Apostolska preferowała budowę seminarium właśnie w tym mieście, to ze względu na wymóg kształcenia przyszłych księży w duchu akademickim, czemu sprzyjała mnogość krakowskich uniwersytetów i akademii, a także w związku ze wciąż świeżymi ranami na tożsamościowej tkance Górnego Śląska, zdecydowano o ulokowaniu Seminarium Śląskiego właśnie... w Krakowie, dzisiejszej stolicy polskiej kultury [⁵].
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
kolegium w doborowym towarzystwie
Przed I wojną światową zachodnia część centrum Krakowa, gdzie obecnie znajdują się Aleje Trzech Wieszczów, nie tętniły życiem „od rana do nocy”, jak dzisiaj. Wszystko zmieniło się wraz z nadaniem miastu nowej, ważnej funkcji:
Jeszcze przed wybuchem wojny przesądzono o tym, że główną osią aspirującego już wówczas do roli regionalnej metropolii miasta staną się Aleje Trzech Wieszczów, reprezentacyjny bulwar po zachodniej stronie centrum, wytyczony w miejscu po dawnym pasie umocnień wojskowych i linii kolejowej. Przed 1914 rokiem zaczęto tam wznosić pierwsze budynki publiczne, Szkołę Przemysłową i Collegium Agronomicum UJ. Z myślą o tym terenie rozpisano konkurs na gmach Akademii Górniczej, nowej uczleni technicznej Krakowa, oraz konkurs na otoczenie wylotu ulicy Wolskiej (obecnie Józefa Piłsudskiego), gdzie przewidziano reprezentacyjny plac miejski. [...] W warunkach II Rzeczypospolitej Kraków został stolicą jednego z siedemnastu województw, ważnym ośrodkiem administracyjnym, wojskowym, naukowym i gospodarczym odrodzonej Polski. Nowa funkcja miasta wymusiła więc budowę wielu gmachów dla instytucji publicznych państwa i samorządu.
– tłumaczy Michał Wiśniewski w Przewodniku [⁶].
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
Gmach Seminarium Śląskiego jest więc częścią znacznie większego zespołu, który powstawał tuż przed wybuchem I wojny światowej oraz w dwudziestoleciu międzywojennym w rejonie Alei Adama Mickiewicza w Krakowie. Do powstałych wówczas budynków publicznych, które na różne sposoby wiążą swoje funkcje z działalnością akademicką, edukacyjną i kulturalną zaliczyć należy Muzeum Narodowe w Krakowie, Bibliotekę Jagiellońską czy pobliski gmach Akademii Górniczej.
Seminarium Śląskie w Krakowie po remoncie
fot.: Przemek Ciępka
Dzięki remontowi i adaptacji do potrzeb uniwersytetu SWPS, Seminarium Śląskiemu przywrócono dawny, przedwojenny blask. Na podobne, choć szerzej zakrojone działania, czeka jeszcze jeden gmach z dwudziestolecia w okolicy — budynek Muzeum Narodowego w Krakowie. Całe szczęście, że według zapewnień dyrekcji placówki, odpowiednia szansa, wiążąca się do tego z organizacją konkursu architektonicznego, może nadejść już niebawem.
Przemysław Ciępka
[1] R. Marcinek, Dawne Śląskie Seminarium Duchowne w Krakowie w świetle kwerendy archiwalnej, "Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 42, 2024, s. 83-112.
[2] Tamże.
[3] Tamże.
[4] A. Borowik, Gmach Seminarium Śląskiego [w] Przewodnik po architekturze Krakowa XX wieku. Modernizm, socrealizm, socmodernizm, postmodernizm, red. D. Leśniak-Rychlak, M. Wiśniewski, M. Karpińska, Kraków 2022, s. 173.
[5] R. Marcinek, dz. cyt.
[6] M. Wiśniewski, Narodziny metropolii. Architektura Krakowa okresu międzywojennego [w:] Przewodnik..., s. 33, 36.
