Nie każdy wie, że „mamy Gropiusa w domu” — Walter Gropius, niemiecki architekt, znany przede wszystkim jako twórca Bauhausu, swoje pierwsze architektoniczne kroki stawiał w Jankowie, niewielkiej wsi w dzisiejszym województwie zachodniopomorskim. To właśnie tam w 1906 roku stanęła jedna z jego pierwszych realizacji.
Czytaj więcej: Walter Gropius — życia i pracy mroki i blaski, czyli architekt, jakiego chcielibyście poznać
folwark Gropiusa
Zawodowe początki Gropiusa nie były łatwe — w 1903 roku rozpoczął naukę w Monachium, którą szybko przerwał ze względu na chorobę młodszego brata. Kolejny rok poświęcił na obowiązkową służbę wojskową, po której ponownie podjął naukę, tym razem w Berlinie. Choć nigdy nie uzyskał dyplomu, w jego umiejętności nie wątpił stryj — Erich Gropius, właściciel majątku w Jankowie pod Drawskiem Pomorskim. Powierzył on, wówczas zaledwie 21-letniemu Walterowi, projekt zabudowy folwarcznej: kuźni, pralni i wielofunkcyjnego spichlerza. Zarówno kuźnia, jak i pralnia zostały rozebrane jesienią 2011 roku. Ostał się jedynie spichlerz, który swoją opieką w 2021 roku otoczyła Fundacja Warsaw Bauhaus.
© E-CHO Telewizja Choszczno
Walter Gropius zapisał się na kartach historii architektury bardziej jako twórca Bauhausu niż czynny architekt, lista zrealizowanych przez niego projektów nie jest długa. Tym bardziej cenne są te, które przetrwały do dziś — zabytek taki jak spichlerz w Jankowie ma szansę stać się prawdziwą perłą architektury, obiektem o niezwykłej wartości historycznej. Jakie były jego losy?
czy modernizm zaczął się w Jankowie?
Budynek spichlerza to rozczłonkowana bryła złożona z trzech elementów: głównej, dwukondygnacyjnej części z dwupoziomowym poddaszem i frontowym ryzalitem, pięciokondygnacyjnej wieży ciśnień i parterowej części południowej, w której pierwotnie mieściły się maszynownia i czyszczarnia. Obiekt wpisuje się w nurt Heimatstil, popularny na przełomie XIX i XX wieku w niemieckojęzycznych krajach styl narodowy, sięgający po rustykalne rozwiązania, co widać przede wszystkim w kamiennej podmurówce oraz wyższych częściach (górnych kondygnacjach wieży i wystawce ryzalitu) wykonanych w konstrukcji szachulcowej. Murowane ściany wykonane zostały z cegły silikatowej, elewacje urozmaicono lizenami i dodającymi bryle masywności narożnikowymi przyporami.
Spichlerz w Jankowie projektu Waltera Gropiusa
fot.: Fi15 | Wikimedia Commons © CC BY 3.0
Po II wojnie światowej budynek — jak wiele innych — przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne. Po latach zaniedbań, w październiku 1977 roku, spichlerz wpisano do rejestru zabytków. Pod koniec 1992 roku budynek stał się własnością Agencji Rolnej Skarbu Państwa, a w 2004 — gminy.
Twórczość Gropiusa na Pojezierzu Drawskim bada od lat Romuald Kurzątkowski, lokalny nauczyciel historii. I, jak się okazuje, w okolicy znajdziemy więcej realizacji architekta (między innymi siedzibę banku w Drawsku Pomorskim czy willę w Żołędowie) — wystarczająco, aby stworzyć szlak kulturowy „Śladami Gropiusa” wpisany w Wojewódzki program opieki nad zabytkami województwa zachodniopomorskiego na lata 2017–2020. Ma to być, jak czytamy w dokumencie:
Obszar tematyczny (park tematyczny), związany z wczesnymi projektami architektonicznymi Waltera Gropiusa, wybitnego architekta, twórcy Bauhausu. Obiekty powstałe w latach 1906–1914 charakteryzują się połączeniem funkcjonalizmu z oszczędną formą architektoniczną oraz odejściem od historyzmu w kierunku nowoczesności.
Forma budynku daleka jest od późniejszych, modernistycznych realizacji Gropiusa, który już pięć lat później projektował nowoczesną fabrykę obuwia Fagus w Alfeld, a w latach 20. XX wieku stworzył ikonę funkcjonalizmu — budynek Bauhaus w Dessau, pokazuje jednak, że... każdy gdzieś zaczyna.
mniej ego, więcej eko
W 2021 roku odpowiedzialność za obiekt wzięła na swoje barki Fundacja Warsaw Bauhaus, która — działając pod hasłem „Less ego / More eco” — za cel postawiła sobie stworzenie w spichlerzu przestrzeni kreatywnych spotkań i interdyscyplinarnych inicjatyw. Pierwszym krokiem musiało być jednak zabezpieczenie struktury przed dalszą degradacją i zapewnienie stabilności bryle.
Żmudny proces prac konserwatorskich i pozyskiwania funduszy na kolejne etapy Fundacja przeplata z działalnością wystawienniczą, między innymi mającym na celu zagospodarowanie przestrzeni wokół spichlerza projektem Eco Domuś Expo. W ramach tego przedsięwzięcia organizatorzy w formie open callu zapraszają do składania projektów Pawilonu:Pokój — ekologicznych, innowacyjnych, wolnostojących kubików o wymiarach 3 × 3 × 3 metry. Zostaną one zaprezentowane na wystawie w przylegającym do spichlerza Ogrodzie Przyjaźni.
Open call
© archiwum organizatorów
Projekty i wystawa mają być punktem wyjścia do wspólnego namysłu nie tylko nad rozwojem otoczenia spichlerza, ale nad metodami partycypacyjnych działań w przestrzeni w ogóle. Nabór projektów pawilonów ma być otwarciem cyklicznej inicjatywy Eco Domuś Expo, która ma na celu promowanie otwartej praktyki partycypacyjnej i dialogu na temat życia w przestrzeni prywatnej i publicznej w oparciu o projektowanie wspólnotowe społeczności i ekologiczny, ekonomiczny, edukacyjny, demokratyczny, zdrowy, bezpieczny dobrobyt.
— tłumaczą organizatorzy.
Zgłoszenia nadsyłać można do: 2 sierpnia 2025 roku (I nabór) i 1 września 2025 roku (II nabór). Więcej informacji na stronie: www.warsawbauhaus.org
