Konkurs TEORIA 2026, organizowany przez Fundację im. Stefana Kuryłowicza, po raz kolejny udowadnia, że o architekturze można mówić znacznie szerzej niż tylko poprzez budynki i ich formę. W XII edycji programu jury nagrodziło prace, które sięgają po literaturę, historię, antropologię i neuronaukę, aby przyjrzeć się relacji człowieka z przestrzenią. Nagrodę Główną otrzymał Jakub Krzysztofik za opowiadanie „Niewidzialne Miasto”, a wyróżnienia trafiły do dr Joanny Majczyk oraz Julii Roch.
architektura poza granicami dyscypliny
Konkurs TEORIA od dwunastu edycji tworzy przestrzeń dla młodych architektów i architektek, którzy chcą rozwijać własny sposób myślenia i pisania o przestrzeni. Jego celem nie jest jednak wyłącznie krytyczna analiza architektury. Program Fundacji im. Stefana Kuryłowicza zachęca do poszukiwania szerszych społecznych, kulturowych i humanistycznych kontekstów projektowania.
W tegorocznej edycji szczególnie wyraźnie widać odejście od tradycyjnego opisywania miasta. Nagrodzone prace pokazują je poprzez fikcję literacką, archiwalne materiały dotyczące przedwojennych kurierów oraz doświadczenie sensoryczne osób z ukrytą niepełnosprawnością.
Prace oceniało jury w składzie arch. Ewa P. Porębska – przewodnicząca, Bogna Świątkowska, prof. Marta A. Urbańska, arch. Marcin Szczelina, pisarz Grzegorz Piątek oraz dziennikarz Piotr Sarzyński.
nagroda Główna dla „Niewidzialnego Miasta”
Najwyższe wyróżnienie otrzymał Jakub Krzysztofik za opowiadanie „Niewidzialne Miasto”. Tegoroczny werdykt jest szczególny, ponieważ po raz pierwszy w historii Konkursu TEORIA Nagrodę Główną przyznano tekstowi literatury pięknej.
Opowiadanie przedstawia dystopijną wizję przyszłości, która nie jest jednak oderwaną od rzeczywistości fantazją. Jury zwróciło uwagę na sposób, w jaki autor wykorzystuje literacką fikcję do pokazania możliwych konsekwencji decyzji podejmowanych współcześnie.
W uzasadnieniu podkreślono również, że jakość architektury ujawnia się nie tylko w jej spektakularnej formie, ale przede wszystkim w stosunku do człowieka, otoczenia i krajobrazu. Tekst staje się więc przestrogą przed miastem, w którym pomija się potrzeby osób wykonujących niewidoczną, codzienną pracę.
przedwojenni kurierzy i współczesna Warszawa
Wyróżnienie I stopnia otrzymała dr Joanna Majczyk za opracowanie „Wolni jak ptacy niebiescy. Kurierzy rowerowi Warszawy”.
Autorka sięgnęła do archiwalnych materiałów dotyczących przedwojennej Warszawy, odkrywając niemal zapomniany świat kurierów rowerowych. Dawne ogłoszenia i informacje prasowe pozwoliły jej odtworzyć fragment miejskiej codzienności, który niespodziewanie zaczął przypominać współczesne doświadczenia osób pracujących jako kurierzy.
Jury doceniło bardzo dobrą dokumentację, sposób prowadzenia narracji oraz bogatą warstwę ilustracyjną. Szczególnie interesujące okazało się zestawienie historycznej postaci kuriera z jego współczesnym odpowiednikiem.
Praca pokazuje, że archiwum może być nie tylko źródłem wiedzy o przeszłości. Może również stać się narzędziem pozwalającym lepiej zrozumieć współczesne miasto i jego mieszkańców.
miasto odczuwane całym ciałem
Wyróżnienie II stopnia otrzymała Julia Roch za reportaż „Miasto Doznań”, poświęcony sensorycznemu odbiorowi przestrzeni miejskiej.
Autorka przygląda się miastu z perspektywy ukrytej niepełnosprawności i pyta o doświadczenia, które często pozostają poza głównym nurtem rozmowy o architekturze. Nie chodzi wyłącznie o to, co widzimy, lecz również o to, co słyszymy, czujemy i odbieramy poprzez ciało.
Roch wykorzystuje wiedzę z obszaru neuronauki, pokazując, że rytm ulicy, faktura nawierzchni, światło czy temperatura wpływają na sposób, w jaki człowiek odczytuje przestrzeń.
Jury zwróciło uwagę na dojrzałość interpretacyjną pracy oraz jej somatyczne podejście do architektury. „Miasto Doznań” przypomina, że projektowanie przestrzeni powinno uwzględniać pełne spektrum ludzkiego doświadczenia, również to, które pozostaje niewidoczne na pierwszy rzut oka.
„Miasto oczami kuriera”
Tegoroczna edycja Konkursu TEORIA została zbudowana wokół tematu „Miasto oczami kuriera”. Punktem wyjścia było spojrzenie na przestrzeń z perspektywy osoby, która doświadcza miasta w ciągłym ruchu.
Ważnym elementem programu były dwudniowe „Warsztaty pisania o architekturze”, które odbyły się 23 i 24 maja w siedzibie Fundacji im. Stefana Kuryłowicza oraz pracowni Kuryłowicz + Architekci na Saskiej Kępie. Wzięło w nich udział dwanaście osób wyłonionych przez jury spośród nadesłanych zgłoszeń i portfolio.
Warsztaty rozpoczęły się od spaceru po Saskiej Kępie. Uczestnicy przyglądali się między innymi modernistycznym realizacjom Bohdana Lacherta, Józefa Szanajcy, Heleny i Szymona Syrkusów oraz Mariana Lalewicza. Tym razem nie chodziło jednak wyłącznie o analizę formy i historii budynków. Saska Kępa stała się przede wszystkim żywym fragmentem miasta – miejscem pracy, ruchu, pamięci i codziennych relacji.
© archiwum organizatorów
architektura widziana z różnych perspektyw
Istotnym punktem programu było spotkanie z kurierem Robertem Cwojdzińskim, który opowiadał o Warszawie z perspektywy własnej pracy i tras pokonywanych każdego dnia.
Uczestnicy pracowali również nad językiem opisu architektury. Grzegorz Piątek mówił o swojej drodze od architektury do pisania, dr Renata Hryciuk przybliżyła zagadnienie krajobrazów jedzeniowych Warszawy w perspektywie antropologii kulturowej, a arch. Monika Komorowska opowiadała o mieście widzianym z perspektywy jego użytkowników.
Odpowiedzialności języka poświęcona była część prowadzona przez Ewę P. Porębską, która poruszała kwestie afirmacji, wykluczenia i krytycznego myślenia w opisywaniu architektury. Zygmunt Borawski i Igor Łysiuk skupili się natomiast na perspektywach narracyjnych i pytaniu o to, czy współczesna architektura potrzebuje nowych sposobów opowiadania o przestrzeni.
człowiek w centrum opowieści o mieście
Tegoroczne wyniki pokazują, jak różne może być współczesne pisanie o architekturze. Literatura pozwala przewidywać konsekwencje obecnych decyzji, archiwum odkrywa zapomniane historie miasta, a neuronauka pomaga zrozumieć, w jaki sposób przestrzeń oddziałuje na ciało i emocje.
Wspólnym mianownikiem pozostaje jednak człowiek i jego relacja z miastem. Nie tylko jako użytkownik budynków, lecz również jako osoba pracująca, przemieszczająca się, zapamiętująca, odczuwająca i interpretująca otaczającą ją przestrzeń.
Nagrodzone teksty pokazują tym samym, że refleksja nad architekturą nie musi zamykać się w ramach jednej dyscypliny. Może prowadzić przez literaturę, historię, antropologię czy neuronaukę, otwierając nowe sposoby rozumienia tego, jak architektura wpływa na codzienne doświadczenie miasta.
Zwycięska praca Jakuba Krzysztofika, po opracowaniu redakcyjnym i tłumaczeniu na język angielski, zostanie opublikowana jako 12. tom serii wydawniczej Fundacji „Architektura Kultury – Kultura Architektury”. Laureat Nagrody Głównej otrzyma również 3500 zł netto.
XII edycja Konkursu TEORIA została objęta Patronatem Honorowym Prezydenta m.st. Warszawy.
Więcej informacji: https://fundacja-sk.pl/
