Mogłoby się wydawać, że wraz z końcem pierwszej dekady XXI wieku, czasy nieskrępowanej fantazji w architekturze odeszły na dobre. Barwne tynki i stolarka, skomplikowane formy oraz mnogość detalu zastąpione zostały przez surowe, prostopadłościenne bryły neomodernizmu. Są jednak takie pracownie, które zdecydowanie obierają kierunek „pod prąd”. Marciniak & Witasiak Architekci stworzyli kolejny surrealistyczny projekt w Łodzi. Na wizualizacjach Lofty u Leonarda z wybitych szyb robią motyw przewodni, a potem w całości porastają zielenią. Czy w Arelanie powstaną nowe mieszkania?
W Łodzi wiele jest jeszcze niezagospodarowanych działek i degradujących, poprzemysłowych kompleksów, które czekają na rewitalizację. Jednym z nich jest Fabryka Wyrobów Włókienniczych Leonhardt, Woelker i Girbardt, położona przy ulicy Rzgowskiej 17a na łódzkich Górnikach. Nazwa zespołu, który może tu powstać — Lofty u Leonarda — pochodzi od nazwiska założyciela, Ernsta Leonhardta. Urodzony w saksońskim Hainichen Fabrykant pojawił się w Łodzi w 1877 roku, by już rok później założyć fabrykę, w której produkowano czesankę, sukna i tkaniny. Na przestrzeni dziesięcioleci zarówno profil produkcji, jak i nazwa przedsiębiorstwa ulegały zmianie. W 1970 roku fabrykę przemianowano na Przędzalnię Czesankową „Arelan”. W tym czasie sztandarowym produktem, z którym przez lata kojarzono „Arelan” stała się... włóczka:
W 1974 r. w Domu Handlowym „Uniwersal” uruchomiono pierwsze w mieście stoisko firmowe z włóczkami „Arelanu”. Do sztandarowych wyrobów należały m.in. anilanowo-moherowa „Iga” oraz anilanowe „Peonia”, „Stokrotka”, „Konwalia”. Produkowano przędzę argonowo-elanową i anilanową zarówno dla zakładów łódzkich (m.in. „Delty”, ZPW im. J. Niedzielskiego), jak i zamiejscowych („Zeltor”, „Cotex”, „Jarlan”, „Mazovia”) oraz dla rzemieślników pracujących w „Cepelii”. Była to główna oś produkcji przedsiębiorstwa. Pod koniec lat 70. „Arelan” zatrudniał 2,8 tys. osób i należał do grona największych producentów przędzy oraz najbardziej rozpoznawalnych dostawców włóczki.
— czytamy w opracowaniu Wielki przemysł, wielka cisza. Łódzkie zakłady przemysłowe 1945-2000.
Większość przedwojennych zabudowań „Arelanu” powstała w latach 1890–1911, część budynków kompleksu postawiono już po II wojnie światowej. Obecnie walory architektoniczne dawnego kompleksu, powstającego wedle projektu Augusta Lemene, zostały zatarte przez liczne przeróbki, modernizacje i warstwy tynku, kryjącego ceglane wątki.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
mieszkania w Arelanie
Dzisiaj, choć produkcja wciąż jest utrzymywana, większość zabudowań „Arelanu” użytkuje Wyższa Szkoła Informatyki. Od 2019 roku w łódzkim Urzędzie Miasta znajduje się jednak wniosek o decyzję lokalizacyjną dla inwestycji „Lofty u Leonarda”, które mają zmienić sposób użytkowania tego kompleksu oraz zabezpieczyć poprzemysłową, powstającą na przestrzeni dziesięcioleci architekturę. Wygląda na to, że w „Arelanie” będą mieszkania.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
Lofty u Leonarda
Koncepcja zaproponowana przez Dariusza Witasiaka i Pawła Marciniaka zakłada przekształcenie trzech pofabrycznych budynków znajdujących się w kwartale pomiędzy ulicami Pabianicką, Rzgowską i Bednarską oraz południową granicą placu Niepodległości. Dołączy do nich jeszcze jeden, wznoszony od podstaw, nazwany w projekcie budynkiem „A”.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
upływ czasu w nowej tkance
Ma to być sześciokondygnacyjny budynek mieszkalny wielorodzinny, pod którym znajdzie się podziemny garaż. Podobnie, jak ma to miejsce w przypadku pozostałych budynków w kwartale oraz innych mieszkaniowych projektów z pracowni Marciniak & Witasiak, na elewacjach dominować będą ciepłe barwy, przede wszystkim pomarańczowa blacha oraz korten. Ściany zewnętrzne mają zostać przesłonięte stalową konstrukcją, w niektórych miejscach, jakby przypadkowo wybranych, uzupełnioną szklanymi taflami.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
Inspiracją dla takiego rozwiązania stały się stare, zniszczone okna w pofabrycznych kompleksach:
[...] elewacja budynku „A” w Loftach u Leonarda, to inspiracja formą zastanego detalu — geometrią i kontrastem pomiędzy szkłem i stalą oraz upływającym czasem którego ślady to ciemne pustki, pozostałości po wybitych szybach w oknach
— wyjaśniają architekci w opisie koncepcji Loftów u Leonarda.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
Na dachu oraz na tarasach budynku ma pojawić się zieleń.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
hale szedowe do nadbudowy
Budynek „B” ma ulec znacznemu przekształceniu. Obecnie to niska budowla, składająca się z kilku części, w tym piętrowego budynku zajmowanego przez zarząd fabryki „Arlean”. Aby uspójnić zabudowę na terenie dawnej fabryki, budynek B zostanie nadbudowany o dodatkowe piętra, osiągając — podobnie, jak budynek „A” — wysokość sześciu kondygnacji. W rzucie budynek ma przyjąć kształt zbliżony do litery „H” dzięki łącznikowi komunikującemu dwa skrzydła.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
Najbardziej imponujący ma być kompleks budynków „H1” i „H2”, który powstanie z rozbudowy zabytkowych hal szedowych, ulokowanych przy wschodniej granicy działki, tuż obok parku im. Henryka Dąbrowskiego. Dwukondygnacyjne hale, nakryte dachami pilastymi, zostaną nadbudowane czterokondygnacyjnymi bryłami. Najniższe kondygnacje nadbudów zostały w projekcie nieznacznie cofnięte przed obrys murów hal szedowych, dzięki czemu nowe partie budynków wyglądają, jakby lewitowały ponad historyczną tkanką. Podobnie, jak w przypadku wielu innych projektów Pawła Marciniaka i Dariusza Witasika, niezwykle ważną rolę odgrywa tu detal.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
surrealistyczna kąpiel w zieleni
Na udostępnionych przez architektów wizualizacjach widoczne są kortenowe siatki przesłaniające elewacje, balkony zawieszone na stalowych, stylizowanych konstrukcjach oraz spiralne klatki schodowe, zamknięte w narożnych wieżyczkach. Surrealistycznego wyrazu dopełnia zieleń, która stanowić ma integralną część Loftów u Leonarda.
Lofty u Leonarda na terenie Arelanu w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
Rośliny posadzone zostaną w punktowych donicach na tarasach, w rynnach balkonowych, jako nawierzchnie zielone na tarasach wspólnych ponad ostatnią kondygnacją mieszkalną w formie traw i krzewów, a także jako większe drzewa-akcenty w dużych punktowych donicach rozlokowanych zgodnie z założoną kompozycją. Oprócz tego architekci przewidzieli teren rekreacyjny, zapewne również zazieleniony, w przestrzeniach pomiędzy skrzydłami budynków „H1” i „H2”.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
Ważnym tematem dla projektantów stała się również woda:
Woda stanowi istotny składnik struktury budynku zarówno pod względem technicznym, jak i ekologicznym. Wszystkie tarasy dachowe — zarówno zielone, jak i pokryte płytkami tarasowymi, balkony, oraz warstwy stropodachów nad garażami z nawierzchniami drogowymi — stanowią rzeczywiste magazyny dla retencji wody deszczowej, dodatkowo spowalniające jej odpływ do kanalizacji. Stanowią one poprzez odpowiednie ukształtowanie przekroju — zbiorniki zabezpieczające wodę dla zieleni na tarasach i w donicach również poprzez sposób ukształtowania odpływów. Cały system retencji wody znajduje swoją kulminację w zbiorniku zlokalizowanym w podziemnej części budynku który zabezpiecza system przed przepełnieniem i niekontrolowanym przelaniem. Z ww. zbiornika woda częściowo jest pobierana do nawadniania zieleni w zespole z intencją oddawania do kanalizacji jak najmniejszej ilości wód opadowych.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
Obecność dużej ilości zieleni na elewacjach budynków kompleksu Loftów u Leonarda, w szczególności budynków „H1” oraz „H2” wynika nie tylko z pobudek proekologicznych i korzyści, jakie czerpią mieszkańcy z otaczania się roślinnością. Ważnym czynnikiem, stojącym za nadaniem „zielonego” kierunku temu projektowi, musiała być bliskość terenów zieleni urządzonej. Mowa tutaj o placu Niepodległości (który w rzeczywistości nie jest placem, a niewielkim parkiem), Parku Legionów oraz o Parku im. Jarosława Dąbrowskiego, położonym około 300 metrów od rewitalizowanej fabryki Arelan.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
ożywić Górnik
Architekci widzą budowę kompleksu Loftów u Leonarda jako szansę na rewitalizację pobliskich terenów:
Zespół Loftów u Leonarda ma szansę na ożywienie tego rejonu Łodzi — zarówno w sensie materialnym — budowlano-architektonicznym, ale również, a może przede wszystkim, w sensie społecznym. Budynki, zaniedbane ulice, niedoinwestowane rozpadające się kamienice, tereny sąsiadującej szkoły wyższej objęte procedurą upadłościową pod opieką syndyka. Teren, w którym prawie nikt się nie osiedla od nowa, i który na nikogo nie czeka, bo nie daje oferty — te tereny w Łodzi obecnie przeżywają najsmutniejszy okres w całej historii swojego istnienia. Lofty w tym miejscu to szansa na odtworzenie społeczności lokalnej. To kilka tysięcy mieszkańców, którzy ożywią to miejsce, a nie peryferie miasta, bo ta strefa to obszar zabudowy śródmiejskiej – opisany w Studium. Całą resztę, poza mieszkańcami — ten teren posiada: posiada zaplecze handlowe — Górniak, Uniwersal, posiada komunikację autobusową i tramwajową, posiada i parki, i szkoły, i rozwijające się sąsiedztwo — np. Ogrody Geyera. Nawet kościół na placu Niepodleglosci, którego jesteśmy autorami, a którego cele lokalizacji były podobne — aktywizować ten wyludniający się teren i nadawac mu cywilizowane atrybuty na miarę obecnych czasów.
— wyjaśnia Dariusz Witasiak, współautor projektu Loftów u Leonarda.
chieć to móc
Czy Lofty u Leonarda rzeczywiście powstaną? Wiele fantazyjnych projektów na zawsze pozostało przecież na deskach kreślarskich czy dyskach komputerów. W przypadku pracowni Marciniak & Witasiak Architekci mamy jednak dowody na to, że ich wizje mogą materializować się pod postacią prawdziwych budynków. Słoneczne Tarasy, czyli plomba powstała przy ulicy Jana Kilińskiego 12 w Łodzi została ukończona w połowie 2025 roku.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
Podobnie, jak w przypadku Loftów u Leonarda, Słoneczne Tarasy to architektura, o której trudno rozmawiać w tych samych kategoriach, co o większości współczesnej produkcji architektonicznej. Detal, który sprawia, że budowla wygląda raczej jak scenografia do filmu w steampunkowej estetyce, niż rzeczywista architektura, został zaakceptowany przez konserwatora zabytków, a następnie pieczołowicie, choć na miarę technicznych możliwości, odtworzony w trzech wymiarach. Mimo eksperymentalnej wręcz formy budynku, większość mieszkań w Słonecznych Tarasach jest już sprzedana.
Lofty u Leonarda — rewitalizacja fabryki Arelan w Łodzi
© Marcinikak & Witasiak Architekci
surrealistyczna architektura w Łodzi
Czy tak samo będzie w przypadku najnowszego projektu pracowni Marcianiak & Witasiak Architekci? Lofty u Leonarda mają być zespołem budynków mieszkaniowych wielorodzinnych powstającym przy zastosowaniu formuły lex deweloper. W Łodzi to nad wyraz często stosowane narzędzie urbanistyczne, które w narracji władz pomaga w łataniu podziurawionej tkanki urbanistycznej. Wniosek o decyzję lokalizacyjną dla Loftów u Leonarda jest dopiero procedowany — chociaż zbiera pozytywne opinie wśród urzędników, to czas pokaże, czy kolejny steampunkowy projekt w Łodzi będzie miał szansę zostać zrealizowany, bo przed architektami jeszcze konsultacje z konserwatorem zabytków.
