Województwo Świętokrzyskie i Urząd Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego planują budowę nowej siedziby — ceną może być przekształcenie kompleksu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach, a nawet rozbiórka części modernistycznych budynków przy alei IX Wieków Kielc. Podczas gdy kielecki oddział SARP ogłosił konkurs na rozbudowę założenia, Świętokrzyska Izba Architektów RP zwróciła się do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z wnioskiem o objęcie ochroną budynków Prezydium, a Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki przygotował jego merytoryczne uzasadnienie.
O budowie nowej siedziby dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Świętokrzyskiego w Kielcach mówiło się już od kilku lat. O tym, jakie konsekwencje dla modernistycznego kompleksu przy alei IX Wieków Kielc będzie miała ta inwestycja, dowiedzieliśmy się jednak dopiero, gdy SARP Oddział Kielce ogłosił konkurs na koncepcję architektoniczno-urbanistyczną. Jak się okazało, budowa może mocno zmienić oblicze dawnego Prezydium Rady Narodowej w Kielcach, w planach jest również rozbiórka dwóch modernistycznych budynków, w tym przeszklonej biblioteki przy ulicy Nowy Świat.
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach
fot.: Kacper Kępiński
Przedsięwzięciu w tej formie sprzeciwia się część środowiska architektonicznego, Stowarzyszenie Kieleckie Inwestycje, a także Świętokrzyska Izba Architektów RP, która zwróciła się do Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z wnioskiem o wpis modernistycznych budynków Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach do rejestru zabytków. Dlaczego ochrona kompleksu przy alei IX wieków Kielc jest tak istotna?
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach — pawilon biblioteczny
fot.: Kacper Kępiński
w obronie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach
Alarm podniosło Stowarzyszenie Kieleckie Inwestycje, wysyłając w marcu 2026 roku pismo do szeregu instytucji związanych z architekturą i ochroną dziedzictwa — w tym do Komisji Konserwatorskiej Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Komitetu Architektury i Urbanistyki PAN w Krakowie, czy Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
Planowana przez Marszałek Województwa Świętokrzyskiego inwestycja polegać ma na rozbudowie zespołu gmachów o nową bryłę, która zlokalizowana ma być we wschodniej części kompleksu d. PWRN, w tym w miejscu będącej częścią tego kompleksu dawnej siedziby Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – zgodnie z ogłoszonym konkursem architektonicznym [...]. Nie tylko lokalizacja ale i wskazana wysokość maksymalna nowego obiektu budzi poważne wątpliwości co do wpływu planowanej inwestycji na wartości architektoniczne, kontekst przestrzenny i urbanistyczny całego kompleksu.
— czytamy w piśmie wysłanym przez Stowarzyszenie Kieleckie Inwestycje.
W sprawę zaangażowała się także Świętokrzyska Okręgowa Izba Architektów RP, składając wniosek o objęcie ochroną konserwatorską modernistycznego kompleksu przy alei IX Wieków Kielc, a uzasadnienie merytoryczne przygotował Kacper Kępiński, Zastępca Dyrektora Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki. W odpowiedzi na wniosek Świętokrzyski Wojewódzki Konserwator Zabytków rozpoczął procedurę wpisu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach do rejestru zabytków.
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach
fot.: Kacper Kępiński
nowoczesny kompleks w miejscu „starej dzielnicy ruder”
Autorem projektu, który zwyciężył w konkursie architektonicznym na koncepcję Prezydium Rady Narodowej w Kielcach był Zbigniew Ihnatowicz, współpracujący przy nim z Jerzym Brojowskim i Bogusławem Smyrskim. Kiedy w 1971 roku ukończono budowę modernistycznego kompleksu, Zbigniew Ihnatowicz miał już na koncie Honorową Nagrodę SARP oraz kilka innych ważnych realizacji — w samej tylko Warszawie były to Zespół Sportowy SKS „Warszawianka”, Centralny Dom Towarowy oraz bar „Wenecja”.
Istotny wpływ na finalną formę założenia mieli jednak kieleccy architekci:
Ze względu na uwagi sądu konkursowego dotyczące funkcjonalności gmachu, prace nad docelowym projektem realizacyjnym powierzono architektom kieleckiego „Miastoprojektu”: Stanisławowi Kawiorskiemu i Tadeuszowi Steinerowi, w zespole pracowni pod kierunkiem inż. Stanisława Skibniewskiego i pracowni towarzyszących nadzorowanych przez inż. Wacława Hebdę. Z konkursowej koncepcji Ihnatowicza zachowali oni zasadniczy układ urbanistyczny założenia, rozwijając go w szczegółowy projekt realizacyjny. Sam fakt powierzenia dalszego opracowania lokalnemu zespołowi stanowi istotny element historii polskiej praktyki architektonicznej. Architekci kieleccy, znający kontekst miejsca, warunki materiałowe i specyfikę regionu, wzbogacili koncepcję stołecznego zespołu o rozwiązania uwzględniające uwarunkowania lokalne.
— czytamy w uzasadnieniu merytorycznym.
Dawne Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach to zespół czterech budynków położonych przy alei IX wieków Kielc. Kompleks stanął na terenie wcześniejszej „starej dzielnicy ruder”, gdzie w czasie II wojny światowej znajdowało się kieleckie getto; jego nowoczesna forma miała stanowić przestrzenną cezurę, która stworzy nową narrację dla tego miejsca i zatrze pamięć o jego tragicznej historii.
Zbigniew Ihnatowicz wraz z zespołem zaprojektował więc wielokierunkową kompozycję przestrzenną, której dominantami stały się 10-kondygnacyjny budynek główny oraz 7-kondygnacyjny, usytuowany prostopadle do niego budynek biurowy. Oba stworzyły kulisy dla placu, którego znaczną część stanowi dzisiaj parking Urzędu Marszałkowskiego. Układ uzupełniają dwie mniejsze kubatury — rotunda położona na tyłach budynku głównego oraz niewielki pawilon biblioteczny, wzniesiony w północno-wschodniej części terenu.
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach
fot.: Kacper Kępiński
modernistyczny klin
Narracja „rozwoju i nowoczesności” znalazła wyraz nie tylko w znacznych gabarytach budynków, lecz także ich formie. Bryły dwóch największych gmachów zostały nieznacznie „złamane”, co nadało im dynamiki, z kolei pawilon biblioteczny i rotunda, zwłaszcza przed późniejszymi przekształceniami, były niezwykle lekkimi, mocno przeszklonymi konstrukcjami. Najbardziej rzucającym się w oczy akcentem modernistycznego kompleksu w Kielcach jest jednak czerwone zadaszenie przed wejściem do budynku głównego:
Konstrukcje tego typu, oparte na powierzchniach dwukrzywiznowych o krzywiznach przeciwnych, stanowiły w latach sześćdziesiątych przedmiot intensywnych badań inżynierskich i były stosowane przez czołowych konstruktorów epoki, m.in. Félixa Candelę i Eduarda Torroję. Kielecka paraboloida, o zaledwie dwóch punktach podparcia, stanowi popis możliwości konstrukcyjnych ówczesnej inżynierii żelbetowej i jest jednym z nielicznych zachowanych przykładów tego typu konstrukcji w architekturze administracyjnej w Polsce. Jej wartość naukowa wynika zarówno z samej formy konstrukcyjnej, dokumentującej ówczesny poziom wiedzy inżynierskiej, jak i z roli, jaką pełni w kompozycji całego założenia, łącząc funkcję użytkową z ekspresją rzeźbiarską.
— czytamy w uzasadnieniu merytorycznym do wniosku o wpis budynków Prezydium Rady Narodowej w Kielcach do rejestru zabytków.
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach
fot.: Kacper Kępiński
Peter Zumthor o kieleckim modernizmie
Co ważne, chociaż plany rozbudowy Urzędu Marszałkowskiego w Kielcach nie obejmują zrównania z ziemią całości modernistycznego założenia, to każda zmiana wprowadzona w jego obrębie może zacierać wartości architektoniczno-urbanistyczne dzieła Zbigniewa Ihnatowicza:
Zespół należy rozpatrywać nie jako zbiór budynków, lecz jako integralne założenie przestrzenne o wybitnie tektonicznym charakterze, w którym relacje pomiędzy poszczególnymi elementami zostały precyzyjnie wyważone. Pomimo ogromnej skali założenia, jego autorom udało się uzyskać proporcje, które nie przytłaczają otoczenia. Potwierdził to m.in. sąd konkursowy SARP w 1963 r., oceniając skalę budynku w stosunku do miasta jako prawidłową, a projekt jako dopracowany na dobrym poziomie warsztatu architektonicznego.
Jak pisze Kacper Kępiński w uzasadnieniu do wniosku o wpis do rejestru zabytków, budynki Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej docenił sam Peter Zumthor, laureat Nagrody Pritzkera z 2009 roku, wizytujący Kielce w związku z projektem przebudowy dawnej synagogi w Kielcach na teatr i centrum kultury, który miał wtedy wykonać. Szwajcarski architekt wyraził wówczas „podziw dla tego budynku i zalecał ochronę architektury, której wartości lokalna społeczność nie docenia w wystarczającym stopniu”.
szkodliwe zmiany
Już teraz budynki Prezydium odbiegają od swoich pierwotnych form. Jak czytamy we wniosku, w wyniku prac termomodernizacyjnych w budynku głównym zmienił się kolor elewacji oraz proporcje podziałów fasady, z kolei niegdyś przeszklony łącznik pomiędzy dwoma największymi obiektami został niemal w całości zamurowany. Najistotniejsze zmiany dotknęły 7-kondygnacyjny budynek biurowy:
Szczególnie dotkliwym przekształceniom uległa ściana południowa budynku C, podzielona na dwie niespójne ze sobą części wskutek odmiennego opracowania elewacji przez dwóch odrębnych użytkowników (Urząd Wojewódzki i Urząd Marszałkowski). Z budynku C usunięto ponadto betonowe łamacze światła, stanowiące jeden z najbardziej charakterystycznych elementów detalu architektonicznego całego założenia. Rotunda (bud. B) utraciła pierwotną lekkość bryły.
— pisze Kacper Kepiński, Zastępca Dyrektora Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki.
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach — pawilon biblioteczny
fot.: Kacper Kępiński
Rozbiórka pawilonu bibliotecznego, który jest jedynym nieprzekształconym obiektem w kompleksie, wydaje się więc tym większą stratą w przedsięwzięciu, które planuje Urząd Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego:
Dawny pawilon biblioteczny, jako jedyny element zespołu zachowany w oryginalnej, niezmienionej formie, posiada szczególną wartość naukową. Stanowi on autentyczny nośnik informacji o oryginalnych rozwiązaniach materiałowych, konstrukcyjnych i detalu architektonicznego, w tym ściany kurtynowej i drewnianych żaluzji. Obiekt ten może pełnić funkcję pola badawczego dla rozwoju standardów konserwatorskich w zakresie architektury powojennej [...].
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach — pawilon biblioteczny
fot.: Kacper Kępiński
nowy Urząd Marszałkowski w zamian za szklaną bibliotekę
Konkurs organizowany przez SARP Oddział Kielce wspólnie z Województwem Świętokrzyskim oraz Urzędem Marszałkowskim Województwa Świętokrzyskiego ma na celu rozbudowę kompleksu zaprojektowanego przez Zbigniewa Ihnatowicza pod koniec lat 60. ubiegłego wieku. Przedsięwzięcie ma znajdować uzasadnienie w dużym rozproszeniu poszczególnych jednostek Urzędu Marszałkowskiego w różnych częściach miasta, co generuje znaczne koszty — nawet do 5 milionów złotych rocznie. Efektem konkursu będzie koncepcja nowego siedmiokondygnacyjnego gmachu Urzędu Marszałkowskiego, który stanie na terenie kompleksu dawnego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach. By to się jednak wydarzyło, konieczne jest wyburzenie części modernistycznego zespołu.
Jak czytamy w regulaminie konkursu:
W miejscu planowanej rozbudowy, we wschodniej części działki nr ewid. 1033/5, znajduje się parterowy budynek biurowy, łączący Urząd Marszałkowski Województwa Świętokrzyskiego z budynkiem dawnej Biblioteki Publicznej, zlokalizowanym w północno-wschodniej części działki. Zarówno parterowy budynek biurowy jak również budynek Biblioteki przewidziano do rozbiórki w ramach realizacji nowej siedziby Urzędu Marszałkowskiego.
Wysłaliśmy zapytanie do SARP Oddział Kielce w sprawie wpływu, który konkurs może mieć na modernistyczne założenie — o odpowiedzi powiadomimy w kolejnym wpisie.
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach — pawilon biblioteczny
fot.: Kacper Kępiński
Miesiąc temu, 28 kwietnia 2026 roku ogłoszono wyniki I etapu konkursu — do kolejnej rundy zakwalifikowało się sześć pracowni, które mają przedstawić rozbudowane wersje projektów. Ogłoszenie wyników planowane jest na 14 lipca 2026 roku. Czy dojdzie do realizacji zwycięskich koncepcji? Obecnie losy budynków dawnego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach znajdują się w rękach wojewódzkiego konserwatora zabytków, który podejmie decyzję o wpisie założenia do rejestru zabytków. Dopóki postępowanie trwa, żadne prace budowlane czy rozbiórkowe na terenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej nie będą możliwe.
