Prawie 20 lat minęło od rozstrzygnięcia konkursu architektonicznego na zagospodarowanie terenu po byłym obozie KL Plaszow w Krakowie. Po niemal dwóch dekadach, konsultacjach społecznych i protestach mieszkańców, niezadowolonych z pierwotnego rozmiaru inwestycji, budowa Memoriału wkracza w decydującą fazę. Memoriał, siedziba Muzeum KL Plaszow, zaprojektowany w pracowni Grupa Projektowa PROXIMA powoli nabiera kształtów pozwalających wysnuwać przypuszczenia na temat efektów, które uda się uzyskać po zakończeniu budowy.
W przeciwieństwie do Fabryki Schindlera, nazistowski obóz koncentracyjny KL Plaszow jest miejscem słabo rozpoznawalnym na krakowskiej mapie pamięci o wydarzeniach, które miały miejsce w trakcie II wojny światowej. Położony w północnej części Podgórza teren jest dziś częściowo zabudowany, między innymi przez budynki tworzące osiedle Kabel. Po obozie koncentracyjnym, w którym więziono 30 tysięcy ludzi, pozostał „symbolicznie” zagospodarowany obszar o powierzchni około 37 hektarów, skąpany w zieleni, gdzieniegdzie usłany materialnymi świadectwami obozowej rzeczywistości. Jedynym akcentem przypominającym o randze miejsca był Pomnik Ofiar Faszyzmu, zaprojektowany przez Witolda Cęckiewicza.
Teren obozu KL Plaszow
fot.: Adrian Grycuk © CC BY-SA 3.0 | Wikimedia Commons
Memoriał i kładka nad obozem
Pomysł na godne upamiętnienie tego miejsca zatoczył szersze kręgi w 2006 roku, kiedy ogłoszono konkurs architektoniczny na koncepcję zagospodarowania terenu po byłym obozie. Sąd konkursowy, pracujący pod przewodnictwem Kazimierza Łataka wybrał wówczas spośród 9 nadesłanych prac projekt krakowskiej pracowni Grupa Projektowa Proxima w składzie Borysław Czarakcziew, Sławomir Kogut oraz Mikołaj Iwańczuk, argumentując:
za pełną wrażliwości kompozycję przestrzenną przy minimalnej interwencji w istniejący teren oraz za właściwie wyważoną relację pomiędzy funkcją memoratywną a parkową.
Po ogłoszeniu wyników w 2007 roku zapadła cisza na temat realizacji projektu, który zakładał kompleksowe zagospodarowanie poobozowego terenu, budowę kładki przecinającej obszar KL Plaszow oraz wzniesienie muzeum-memoriału. W międzyczasie zaczęły za to powstawać odpowiednie struktury, między innymi utworzone w 2021 roku Muzeum – Miejsce Pamięci KL Plaszow w Krakowie. Wcześniej zorganizowano konsultacje społeczne, a ponad dziesięcioletni wówczas projekt poddano zmianom.
Memoriał KL Plaszow w Krakowie
proj.: Grupa Projektowa Proxima © mat. prasowe
metamorfoza miejsca pamięci
Od rozstrzygnięcia konkursu z 2006 roku oryginalna koncepcja uległa sporym przekształceniom. Do minimum ograniczono ingerencje w teren dawnego obozu — zrezygnowano z podświetlanych pylonów, mających przypominać o jego granicach, nie powstała kładka, która miała prowadzić do znajdującego się w centrum KL Plaszow Szarego Domu. Z pierwotnej koncepcji pozostał jednak budynek Memoriału, który będzie pełnił rolę głównej siedziby Muzeum KL Plaszow oraz mieścił wystawę stałą poświęconą historii obozu.
Memoriał KL Plaszow w Krakowie
proj.: Grupa Projektowa Proxima © mat. prasowe
Memoriał jest zagłębionym w ziemi budynkiem o dwóch kondygnacjach. Dzięki podłużnej bryle, nakryciu zielonym dachem oraz przesłonięciu zachodniej elewacji koszami gabionowymi, obiekt ma wpisywać się w teren dawnego obozu pracy, będący przedmiotem wpisu do rejestru zabytków. Piętro, przeznaczone na cele administracyjne pozostanie dostępne przede wszystkim dla pracowników Muzeum KL Plaszow. Zwiedzającym udostępniona zostanie przestrzeń w parterze, który funkcjonalnie dzieli się na trzy części.
Wnętrze sali ekspozycyjnej Memoriału
fot.: Przemek Ciępka
Pierwsza z nich to strefa wejściowa, po której następuje główna, obszerna sala przeznaczona na cele ekspozycyjne. Zaprojektowano ją jako jednoprzestrzenne, wysokie wnętrze na rzucie przedłużonego prostokąta, doświetlone wielkopowierzchniowymi przebiciami od strony południowo zachodniej. Po ukończeniu budowy, światło będzie przesączać się przez posadowione tuż obok elewacji kosze gabionowe, wypełnione fragmentami wapiennych skał. Rytmiki wnętrzu nadadzą odsłonięte słupy oraz betonowe belki zawieszone pod stropem.
Memoriał KL Plaszow w Krakowie
proj.: Grupa Projektowa Proxima © mat. prasowe
Zwiedzający Muzeum KL Plaszow przejdą następnie przez kilkudziesięciometrowy tunel wychodzący na teren obozu. Choć wciąż daleki od ukończenia, to właśnie on będzie chyba najbardziej interesujacym elementem Memoriału. Tunel wykonano w formie rampy wznoszącej się w kierunku wyjścia po stronie północno-wschodniej. Ponad rampą przebiegać będzie ulica Swoszowicka. Co ciekawe, znaczna część podziemnego korytarza przebiega w skale wapiennej. Jak zaznaczył podczas konferencji przedstawiciel firmy budowlanej, zajmującej się realizacją projektu opracowanego przez zespół Borysława Czarakcziewa, konieczne było usunięcie kilkudziesięciu ton skał.
Memoriał KL Plaszow w Krakowie
proj.: Grupa Projektowa Proxima © mat. prasowe
Chodziło nam o to, aby wchodzący na ten teren mieli możliwość wyciszenia się i refleksji, która przygotuje ich do wejścia. Dlatego zdecydowaliśmy się na zagłębienie Memoriału pod ziemią. W Memoriale będą mogli zapoznać się z historią miejsca i dopiero potem rampą wyjść na teren obozu
— tłumaczy Borysław Czarakcziew.
wnętrze tunelu w Memoriale na terenie obozu KL Plaszow
fot.: Przemek Ciępka
Na ten moment nie opracowano jeszcze spójnej koncepcji dotyczącej wykorzystania tej przestrzeni — w grę wchodzi między innymi współpraca z krakowskimi uczelniami artystycznymi, których podopieczni mogliby pomóc w zaaranżowaniu tunelu. Może jednak to właśnie w kontemplacyjnej surowości, konieczności wyciszenia i mozolnej wędrówce na powierzchnię będzie tkwić jego siła?
wnętrze tunelu w Memoriale na terenie obozu KL Plaszow
fot.: Przemek Ciępka
miejsce pamięci czy miejsce do życia?
Jak zapewniał przedstawiciel firmy budowlanej Texom, odpowiedzialnej za realizację koncepcji architektonicznej, obecnie budynek Memoriału, w którym znajdzie się wystawa stała, nie osiągnął jeszcze stanu surowego — w przypadku zasadniczej bryły stan prac szacowany jest na 70%, tunel prowadzący na teren obozu zrealizowano w 80%. Chociaż przekształcenia terenu dawnego obozu pracy nie będą znaczne, to obszar, na którym posadowiony jest Memoriał uległ sporym zmianom. Jak informowała Akcja Ratunkowa dla Krakowa, w celu oczyszczenia placu budowy konieczna była wycinka około 500 drzew, co wiązało się z protestami okolicznych mieszkańców.
Udostępnienie Memoriału planowane jest na koniec 2027 roku, a koszt inwestycji wyniesie ponad 61,3 miliona złotych.
Budowa Memoriału KL Plaszow — tunel
fot.: Kamil Karski © mat. prasowe
miejsce po, miejsce bez
Budowa Memoriału jest drugim z trzech etapów kompleksowego zagospodarowania terenu po nazistowskim obozie pracy i obozie koncentracyjnym KL Plaszow. Pierwszy zakończył się w 2024 roku i związany był z rewitalizacją poobozowego terenu, który przez wielu mieszkańców okolicznych osiedli użytkowany jest w charakterze parku. W ramach działan prowadzonych jeszcze w 2024 roku Muzeum KL Plaszow przeprowadziło kilka subtelnych ingerencji.
Ministra kultury Marta Cienkowska podczas konferencji na temat budowy Memoriału na terenie obozu KL Plaszow
fot.: Przemek Ciępka
Przy pomocy betonowych płyt wyznaczono najważniejsze punkty, w tym wejścia na teren obozu, a także granice dwóch cmentarzy żydowskich oraz placu apelowego. Pojawiła się również wystawa plenerowa KL Plaszow. Miejsce po, miejsce bez, którą — podobnie jak w przypadku pozostałych interwencji — zaaranżowano przy wykorzystaniu surowych, betonowych elementów, podtrzymujących tablice informacyjne.
Treści obecne na wystawie są uzupełnione przez 41 punktów terenowych i 3 okna archeologiczne, przez które można zobaczyć pozostałości obozowej kanalizacji, ściany piekarni czy ścieżki wykonanej z fragmentów żydowskich nagrobków pochodzących z cmentarzy, na których założony był obóz. Pokazują one, że pod powierzchnią darni wciąż obecne są ślady historii miejsca pamięci.
— czytamy w sprawozdaniu, które opublikowało Muzeum KL Plaszow.
Szary Dom
fot.: Zygmunt Put © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
kolejny żywot Szarego Domu
Trzecim etapem inwestycji ma być modernizacja Szarego Domu, położonego przy ulicy Jerozolimskiej 3, w północno-wschodniej części terenu obozu KL Plaszow. Budowla zaprojektowana przez Adolfa Siódmaka, autora licznych krakowskich kamienic, powstała w 1925 roku jako budynek administracyjny cmentarza Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie i siedziba Bractwa Przedpogrzebowego Chewra Kadisza. W trakcie II wojny światowej mieścił administrację obozu, wraz z biurem komendanta, a także areszt.
Po remoncie i dostosowaniu budynku do współczesnych wymogów, w Szarym Domu znajdą się kolejne wystawy w obrębie dawnego obozu. W budynku zaplanowane jest także urządzenie sali edukacyjnej, mediateki oraz miejsca kontemplacji, które dopełnią ofertę Muzeum KL Plaszow.
