5 grudnia 2025 roku w wieku 96 lat zmarł Frank Owen Gehry, czołowy przedstawiciel dekonstruktywizmu w architekturze, laureat nagrody Pritzkera, twórca jednych z najbardziej rozpoznawalnych budynków na świecie oraz pionier projektowania z wykorzystaniem technologii komputerowej. Charakterystyczny styl, wielka wyobraźnia i odwaga, z którą realizował swoje innowacyjne pomysły sprawiły, że uznawano go za jednego z najważniejszych, współcześnie tworzących architektów. Jak wyglądała jego droga do architektonicznej sławy?
Frank Gehry urodził się 28 lutego 1929 roku w Toronto. W 1947 wyemigrował wraz z rodziną do Kalifornii, gdzie parał się różnymi profesjami — od kierowcy ciężarówki, poprzez pracę w redakcji radiowej, aż po chemię inżynieryjną. Ostatecznie zdecydował się na studia w Szkole Architektury na Uniwersytecie Południowej Kalifornii, które ukończył w 1954 roku, gdzie projektował pod okiem Williama Pereiry, którego futurystyczna twórczość mogła mieć wpływ na późniejszą pracę kanadyjskiego architekta. Swoje kompetencje poszerzył studiując również na Harwardzie, gdzie od 1956 roku zgłębiał zagadnienia planowania miejskiego.
Frank Gehry zajął się projektowaniem zawodowo dopiero w 1957 roku, pracując w biurze Victor Gruen Associates, specjalizującym się w opracowywaniu dokumentacji dla obiektów handlowych. Po powrocie z Paryża, gdzie udał się w 1961 roku, otworzył swoją własną pracownię projektową, która w 1967 roku przekształciła się w studio Frank Gehry and Associates.
Willa Franka Gehry'ego w Santa Monica
fot.: IK's World Trip © CC 2.0 | Wikimedia Commons
bungalow w dekonstruktywistycznej skorupie
W tym czasie zaczęły powstawać najbardziej rozpoznawalne spośród wczesnych budynków Franka Gehry'ego, w tym przebudowa domu własnego w Santa Monica, której forma zdradzała dekonstruktywistyczny kierunek jego poszukiwań projektowych. Willa w Santa Monica była pierwotnie dwukondygnacyjnym domem wybudowanym w duchu duńskiej architektury kolonialnej, powstałym jeszcze w 1920 roku. W 1977 roku Frank Gehry, wspólnie z żoną Berthą, zakupili dom położony kilka kilometrów na północny-wschód od słynnej plaży w Santa Monica z zamiarem przebudowy.
Rezydencja Franka Gehry'ego w Santa Monica
fot.: André Corboz © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
Chociaz formalnie różowy bungalow w Santa Monica został przebudowany, to w zasadzie ingerencja Franka Gehry'ego powinno określać się jako rozbudowę. Pierwotna struktura domu pozostała w dużej mierze nienaruszona, z trzech stron obrosła za to geometrycznymi bryłami, wykonanymi ze sklejki, blachy, szkła i siatki ogrodzeniowej.
Zafascynowało mnie stworzenie powłoki wokół domu, która definiowałaby go, pokazując jedynie fragmenty starego budynku w przekształcony sposób… Zacząłem angażować dom w dialog, wycinając jego części, odsłaniając niektóre fragmenty i zakrywając inne.
— Frank O. Gehry, tłum. autora
architektoniczny manifest za 50 tysięcy
Decyzja o niestandardowym doborze materiałów miała przynajmniej trzy źródła. Chociaż sklejka, blacha falista czy siatka ogrodzeniowa nie należą do najszlachetniejszych materiałów, to Frank Gehry — jak sam wspominał — doceniał ich własności estetyczne. Wykorzystanie tych budulców było również zainspirowane sztuką współczesną, przede wszystkim estetyką i filozofią prac spod znaku ready-mades, wykonywanych przez Marcela Duchampa i Roberta Rauschenberga [1]. Najbardziej trywialnym powodem, dla którego Frank Gehry zdecydował się na taki dobór materiałów do budowy swojego domu były jednak... finanse. W latach 70. XX wieku architekt nie mógł jeszcze pochwalić się uznaniem ani zarobkami, które przyniosły mu realizacje z późniejszego okresu w twórczości. Jak twierdził, przebudowa willi w Santa Monica kosztowała go jedynie 50 tysięcy dolarów [2].
Rezydencja Franka Gehry'ego w Santa Monica
fot.: André Corboz © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
Skromny budżet pozwolił jednak powiększyć powierzchnię różowego bungalowa o prawie 200 metrów kwadratowych [1]. Gehry obudował go dekonstruktywistyczna „skorupą” z trzech stron. Wyraz rezydencji Gehry'ego od strony ulicy buduje wykonana z blachy falistej kurtynowa fasada, w którą wprawiono duże otwory okienne w formie sześciennych, szklanych kostek, zlokalizowanych między innymi ponad wejściem głównym i w północno-wschodnim narożu domu.
Projekt nietypowych przeszkleń powstał w odpowiedzi na niezbyt interesujące otoczenie architektoniczne budynku. Nie chodziło bynajmniej o ich zewnętrzny wyraz, a raczej wpływ, który wywierają na odbiór wnętrz. Narożne okno doświetla wyłożoną asfaltem kuchnię, połączoną z jadalnią. Widok, który się z niego rozpościera nie został jednak skierowany w stronę ulicy, a ku górze. Dzięki takiemu rozwiązaniu do środka wpada mnóstwo światła, a domownicy spoglądający w okna widzą błękitne niebo i korony drzew porastających okolicę. Samo niebo również odegrało swoją rolę w zaprojektowaniu układu okien willi słynnego architekta — ich rozmieszczenie uwzględnia ruch tarczy księżyca po nieboskłonie.
Dom Franka Gehry'ego w Santa Monica
fot.: Ik's World Trip © CC 2.0 | Wikimedia Commons
Podział pomiędzy tym, co nowe, a starą strukturą domu, podkreślany jest przez pozostawienie drzwi wejściowych różowego bungalowa w pierwotnej lokalizacji [1]. Chcąc dostać się do centralnie umiejscowionego salonu, mieszkańcy muszą więc pokonać dwie pary drzwi. Chociaż oryginalna konstrukcja domu pozostała w zasadzie nienaruszona, to jego poszczególne elementy poddano pewnym przekształceniom. Wiele z pokryć zerwano, odsłaniając belki i słupy, stanowiące szkielet wcześniejszej budowli. Niektóre elementy pozostały bez zmian, a jeszcze inne — na przykład część okien — pomalowano, podkreślając ich przynależność do oryginalnej konstrukcji.
"Pączkowanie” struktur wokół międzywojennego domu w Santa Monica nie zakończyło się wraz z finałem prac w 1978 roku. Kiedy synowie Gehry'ego zaczęli dorastać, a tym samym domagać się większej ilości przestrzeni, rezydencja Franka Gehry'ego przechodziła kolejne przekształcenia, w tym rozbudowę na początku lat 90. ubiegłego stulecia. Ostatnie zmiany w słynnej willi zaszły w 1992 roku, kiedy garaż przekształcono w pomieszczenia dla gości, a w ogródku powstał basen [3].
Willa Franka Gehry'ego w Santa Monica
fot.: IK's World Trip © CC 2.0 | Wikimedia Commons
Chociaż Gehry Residence, jak powszechnie nazywa się willa, stoi do dzisiaj w nienaruszonym stanie, to od samego początku wzbudzała sprzeciw ze strony najbliższego sąsiedztwa. Jedna z mieszkanek najbliższej okolicy — prawniczka z zawodu — złożyła nawet pozew przeciwko Gehry'emu. O pracy Gehry'ego pisano w prasie lokalnej i krytycznej, a rozgłos, który przyniosła architektowi willa w Santa Monica, nadał jego karierze prawdziwego rozpędu.
Binoculars Building w Los Angeles
fot.: Bobak Ha'Eri © CC BY 3.0 | Wikimedia Commons
wielka lornetka, statek i drzewo na krzywych filarach
W latach 80. Frank Gehry zyskał znaczący rozgłos, realizując kolejne wille — między innymi dla Lynn i Williama Nortonów czy Mike'a i Penny Wintonów — ale także znaczne większe zamówienia na gmachy publiczne oraz prywatne. Jednym z głośniejszych dzieł z tego okresu był budynek, który Frank Gehry zaprojektował dla agencji reklamowej Chiat/Day w Los Angeles. Binoculars Building powstał we współpracy z dwójką artystów wizualnych — Claesem Oldenburgiem i Coosje van Bruggen — która zaprojektowała rzeźbę zatytułowaną „Wielka Lornetka” dla centralnej części fasady budynku. Monumentalna rzeźba, dorównująca swoją wysokością najwyższej kondygnacji obiektu, skrywa główne wejście oraz wjazd dla samochodów do garażu podziemnego. Jest też elementem rozdzielającym fasadę budynku na dwie części.
Siedziba firmy Chiat/Day w Los Angeles
fot.: Ilpo's Soujurn © CC BY 2.0 | Wikimedia Commons
Na lewo od olbrzymiej lornetki znajduje się trzykondygnacyjna, śnieżnobiała bryła, której wyoblona sylwetka przywodzi na myśl dziób statku. Część południowo-wschodnia, znajdująca się na prawo od monumentalnej rzeźby, to przykład dekonstruktywistycznych poszukiwań Franka Gehryego, który ten fragment elewacji rozwiązał nawiązując do struktury drzewa. Dach budynku charakteryzuje się wydatnym okapem, wspartym przez zespół filarów, „wyrastających” z płaszczyzny elewacji na różnych wysokościach i pod różnym kątem. Kolaboracja z uznanymi artystami, którzy zresztą od dawna byli przyjaciółmi Gehr'yego, oraz charakterystyczna bryła biurowca w Los Angeles sprawiły, że architektura Franka Gehry'ego stała się rozpoznawalna na całym świecie.
Rzeźba „peix” w wiosce olimpijskiej w Barcelonie
fot.: Luis Miguel Bugallo Sanchez © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
złota rybka jak nowoczesny myśliwiec
Na początku lat 90. dekonstruktywistyczne projekty Franka Gehry'ego stały się na tyle skomplikowane, że ich realizacja okazywała się niezwykle droga, czasem niemalże niemożliwa. Ograniczenia, które na jego pracę nałożył skromny budżet, przeznaczony na zaprojektowanie rzeźby dla wioski olimpijskiej, mającej obsłużyć Olimpiadę 1992 w Barcelonie, sprawiły, że Frank Gehry po raz pierwszy zdecydował się na wykorzystanie oprogramowania komputerowego w swojej pracy. Zespół Franka Gehry'ego postawił na francuskie narzędzie CATIA, stworzone z myślą o projektowaniu myśliwców, dzięki któremu na barcelońskim wybrzeżu stanęła wykonana ze stali rzeźba, przedstawiająca złotą rybkę o długości 56 i wysokości 35 metrów [5].
Chociaż podstawowym narzędziem pracy Franka Gehry'ego od zawsze był rysunek, to wraz z wprowadzeniem komputerowych narzędzi modelowania do swojego narzędziownika, architektura amerykańsko-kanadyjskiego twórcy weszła na nowy poziom skomplikowania form. Dzięki programowi CATIA, zespół Franka Gehryego mógł mapować makiety projektowanych budowli, a oprogramowanie automatycznie proponowało rozwiązania konstrukcyjne dla uzyskanych w ten sposób form.
Muzeum Guggenheima w Bilbao
fot.: Naotake Murayama © CC-By 2.0 | Wikimedia Commons
najwspanialszy budynek naszych czasów
Z użyciem CATI-i powstały najbardziej rozpoznawalne budynki Franka Gehry'ego — przede wszystkim Muzeum Guggenheima w Bilbao. Kiedy Frank Gehry wygrał konkurs architektoniczny, zorganizowany przez Fundację Solomona R. Guggenheima w 1992 roku, jej dyrektor, Thomas Krens, miał stwierdzić, że nowy budynek w Bilbao „będzie wyznaczał precedens dla tego, czym mogą być muzea XXI wieku”.
Muzeum Guggenheima w Bilbao
fot.: candi... © CC BY 2.0 | Wikimedia Commons
Budowa jednego z najsłynniejszych muzeów świata zakończyła się — zgodnie z planem — w 1997 roku i kosztowała 89 milionów dolarów. Na logistyczny i ekonomiczny sukces przedsięwzięcia złożyło się kilka czynników. Przed przystąpieniem do budowy, Frank Gehry zagwarantował sobie decyzyjność w kwestii finalnego wyrazu budynku, opierając się wpływom inwestorów i polityków. Zadbał również o odpowiednie przygotowanie od strony finansowej, wykonując dokładną analizę kosztów potrzebnych do wzniesienia budynku, a także opracowując pełną dokumentację przy wykorzystaniu programu komputerowego CATIA. Wreszcie osobiście sprawował nadzór nad firmami zajmującymi się realizacją jego projektu.
Muzeum Guggenheima w Bilbao
fot.: Georges Jansoone © CC BY 2.5 | Wikimedia Commons
Projekt Franka Gehry'ego zakładał budowę gigantycznego budynku muzealnego, posadowionego na zachodnim nabrzeżu rzeki Nervion, wpadającej do Morza Kantabryjskiego w portowym mieście Bilbao. Ikoniczny budynek zaprojektowano jako konglomerat dynamicznych form, które z perspektywy przeciwległego brzegu rzeki mogą przywodzić na myśl sylwetę statku zacumowanego w porcie. Do portowo-przemysłowej tożsamości Bilbao nawiązał też materiał wykorzystany przez kanadyjskiego architekta do pokrycia elewacji budynku. Ściany zewnętrzne wykończono przy pomocy tytanu, którego migotliwa powierzchnia przypomina rybie łuski.
Wnętrze Muzeum Guggenheima w Bilbao
fot.: GattoCeliaco © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
W środku znalazło się dziewiętnaście galerii, skupionych wokół centralnego, przestrzennego hallu. Chociaż sposób ukształtowania wnętrza spotykał się z krytyką niektórych muzealników, wskazujących na trudności w odpowiednim eksponowaniem prac, to budynek Muzeum Guggenheima w Bilbao odniósł wielki sukces, z miejsca stając się jednym z najważniejszych budynków muzealnych na świecie. Philip Johnson określił Muzeum Guggenheima w Bilbao mianem najwspanialszego budynku naszych czasów.
Muzeum Guggenheima w Bilbao
fot.: Mikel Arrazola © CC BY-SA 3.0 | Wikimedia Commons
efekt Bilbao wart 500 milionów euro
Budowa nowego obiektu zaprojektowanego przez Franka Gehry'ego miała znacznie większy wpływ na okolicę, niż tylko przekształcenie miejskiego waterfrontu. Nowe Muzeum Guggenheima stało się najważniejszym elementem „efektu Bilbao”. W latach 80. XX wieku baskijskie miasto Bilbao przeżywało największy kryzys w swojej historii, związany z upadkiem przemysłu metalurgicznego, a co za tym idzie, portowego statusu miasta. W odpowiedzi na pogarszające się warunki życia w mieście, władze opracowały szeroko zakrojony plan rewitalizacji, który miał przeobrazić podupadły port w baskijską stolicę kultury. Do współtworzenia nowej architektonicznej tkanki miasta zaproszono rozpoznawalnych projektantów, w tym Normana Fostera i Santiago Calatravę. Ikoną zmian miało stać się muzeum utworzone przez Fundację Solomona R Guggenheima. Wraz z pozostałymi działaniami podjętymi przez miasto, ikoniczny budynek przyniósł Bilbao 500 milionów euro już w pierwszych czterech latach swojej działalności.
Walt Disney Concert Hall w Los Angeles
fot.: jjron © GFDL 1.2 | Wikimedia Commons
architektoniczny wiatr w żaglach
Chociaż niewiele miast powtórzyło sukces „efektu Bilbao”, to architektura Franka Gehry'ego pozostała jedną z najbardziej rozpoznawalnych, a często też pożądanych przez samorządy wielkich miast i ważne instytucje. W 2003 roku, sześć lat po ukończeniu budowy hiszpańskiego oddziału Muzeum Guggenheima, dla publiczności otwarto salę koncertową Walta Disneya. Skomplikowana geometria budynku wynikała z troski, którą Frank Gehry przyłożył do zaprojektowania hali koncertowej zdolnej pomieścić ponad 2 tysiące słuchaczy.
Walt Disney Concert Hall w Los Angeles
fot.: Carol Highsmith © domena publiczna
Co ciekawe, zgodnie z założeniami projektowymi Franka Gehry'ego, Walt Disney Concert Hall miało zostać pokryte kamieniem — ze względu na sukces Muzeum Guggenheima w Bilbao, inwestor zdecydował jednak o wykorzystaniu metalicznego wykończenia elewacji.
Sala koncertowa w Walt Disney Concert Hall
fot.: Daniel Hartwig © CC BY 2.0 | Wikimedia Commons
Jedną z ważniejszych realizacji Franka Gehry'ego, ukończonych po 2000 roku jest paryska siedziba Fondation Louis Vuitton. Wybudowany w 2014 gmach charakteryzuje się wyrazem odmiennym od kubizujących form Muzeum Guggenheima w Bilbao i Sali Koncertowej Walta Disneya w Los Angeles. Frank Gehry zaprojektował muzeum w Lasku Bulońskim nawiązując do architektury XIX-wiecznych pawilonów ogrodowych. W efekcie Fondation Louis Vuitton składa się z czternastu szklanych żagli, oplatających wewnętrzną strukturę budynku i nadających mu formę przypominającą szczyt góry lodowej.
Fondation Louis Vuitton w Paryżu
fot.: Gerarda Arendt © domena publiczna
Frank Gehry w Polsce
W życiu i dziele Frank Gehry'ego pojawiają się również polskie akcenty. Matka architekta pochodziła z Łodzi, tam też miała powstać jeden z jego budynków. Koncepcja Camerimage Łódź Center zakładała budowę kompleksu składającego się z szeregu brył o płynnych formach. Projekt opracowany w 2009 roku nie doczekał się realizacji w obliczu konfliktu pomiędzy Markiem Żydowiczem, dyrektorem festiwalu Cameraimage Łódź, a władzami miasta.
Kolejnym podejściem do zrealizowania budynku zaprojektowanego przez Franka Gehry'ego w Polsce było rozstrzygnięcie konkursu na projekt nowego kampusu Akademii Muzycznej w Krakowie, które nastąpiło wiosną 2017 roku. Budowa Parku Muzyki, a wraz z nim kampusu, którego koncepcję opracował słynny kanadyjski architekt nie doszła do skutku ze względu na zbyt wysokie koszty opracowania dokumentacji projektowej.
Tańczący Dom w Pradze
fot.: Dror Feitelson © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
Nie wszyscy wiedzą, że w Polsce miał również stanąć jeden z najbardziej rozpoznawalnych, europejskich budynków Franka Gehry'ego — Tańczący Dom. „Rozwiązłe” formy kamienicy, która dzisiaj stanowi punkt charakterystyczny nabrzeża Wełtawy, są symbolicznym odzwierciedleniem prodemokratycznych przemian, które na przełomie lat 80. i 90. zachodziły w krajach Europy Wschodniej. Inicjatorem budowy obiektu, który ucieleśni te idee był Vaclav Havel, ówczesny prezydent Czech. Pierwotnie Havel pragnął, aby budynek o podobnym wydźwięku powstał w Warszawie — ostatecznie okazało się, że to właśnie Czechy miały zostać domem dla architektury symbolizującej demokratyczny kierunek zmian.
Tańczący Dom w Pradze
fot.: Evegny L. © CC BY-SA 3.0 | Wikimedia Commons
Picasso architektury
Jeszcze przed największym rozkwitem działalności architektonicznej, w dwa lata do ukończenia budowy Chiat/Day Building, pozycja Franka Gehry'ego była już na tyle ugruntowana, że międzynarodowe jury zdecydowało się przyznać mu największe wyróżnienie w świecie architektury — Nagrodę Pritzkera.
Jego czasem kontrowersyjny, lecz zawsze intrygujący dorobek twórczy bywa opisywany jako ikonoklastyczny, żywiołowy i nietrwały. Kapituła przyznająca tę nagrodę docenia jednak niespokojnego ducha, dzięki któremu jego budynki stały się wyjątkową ekspresją współczesnego społeczeństwa i jego ambiwalentnych wartości.
Architektura Gehry”ego odzwierciedla jego głębokie zrozumienie tych samych sił społecznych, które wpływały na dzieła wybitnych artystów na przestrzeni dziejów, w tym wielu współczesnych twórców, z którymi często współpracuje. Jego projekty, gdyby porównać je do amerykańskiej muzyki, najtrafniej można byłoby przyrównać do jazzu — pełnego improwizacji, żywiołowości i nieprzewidywalnego charakteru.
Zawsze otwarty na eksperymenty, jednocześnie posiada pewność i dojrzałość, które — podobnie jak u Picassa — opierają się zarówno krytycznej akceptacji, jak i pokusie powielania własnych sukcesów. Jego budynki są zestawionymi kolażami przestrzeni i materiałów, sprawiającymi, że użytkownicy mogą jednocześnie docenić zarówno teatralność, jak i kulisy — ujawnione w tym samym momencie.
— fragment opinii Jury Nagrody Pritzkera w 1989 roku, tłum. autora [4].
Przemysław Ciępka
1. https://lab3moore2012.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/10/ghery-house.pdf
2. https://www.pinupmagazine.org/articles/frank-gehry-interview
3. https://archeyes.com/frank-gehry-house-santa-monica/
4. https://www.pritzkerprize.com/announcement-frank-gehry
5. https://barcelonasecreta.com/en/frank-gehry-goldfish/
