Nowe, zielone Centrum Warszawy powoli nabiera barw. W ostatnim czasie zakończył się kolejny etap metamorfozy Placu Bankowego, który z betonowej patelni ma zamienić się w przyjazną, zieloną przestrzeń. Jak zmienił się Plac Bankowy i czego mu jeszcze brakuje?
Plac Bankowy w swojej historii przeszedł mnóstwo zmian, jednak niemal od samego początku jego najważniejsza, zachodnia granica wyznaczana była przez trzy gmachy wybudowane wedle projektów, które stworzył Antonio Corazzi, włoski architekt, jeden z czołowych projektantów działających na terenie Warszawy w dobie Królestwa Kongresowego. To właśnie na zlecenie władz Kongresówki zaprojektował przebudowę istniejących w tym miejscu pałaców, należących do polskich rodzin szlacheckich — Leszczyńskich oraz Ogińskich. Na ich miejscu powstały Pałac Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu oraz Pałac Ministra Skarbu. Od strony południowej Antonio Corazzi dobudował do nich narożny gmach Giełdy i Banku Polskiego, zawijający się w stronę ulicy Elektoralnej.
Plac Bankowy w 1833
Wincenty Kasprzycki, domena publiczna
Podobnie jak dzisiaj, pierwotny Plac Bankowy miał kształt trójkątny, jego powierzchnia była za to niemal w całości pokryta zielenią. Od strony wschodniej znajdował się Pałac Walickich, zaprojektowany przez architekta Fryderyka Alberta Lessela w 1806 roku. Pałac zlokalizowany był w miejscu ówczesnej ulicy Rymarskiej, widocznej na obrazie Wincentego Kasprzyckiego z 1833 roku.
Plac Bankowy w 1959 roku
© Narodowe Archiwum Cyfrowe
prostokąt na Placu Bankowym
Duże zmiany dla Placu Bankowego przyszły po II wojnie światowej — w wyniku bombardowań mocno ucierpiała jego zabudowa, trzy „świątynie finansów”, postawione przez Corazziego, musiały zostać zresztą zrekonstruowane. Działania wojenne umożliwiły istotne przeobrażenia dla funkcji, jaka na mapie Warszawy pełnił Plac Bankowy. W latach 40. XX wieku od strony południowej dotarła do niego ulica Marszałkowska, zaś od północy ulica gen. Władysława Andersa, ówczesna ulica Marcelego Nowotki. Pozostałości Pałacu Walickich oraz innych budowli po stronie wschodniej placu wyburzono, nadając mu kształt prostokąta.
Plac Bankowy w latach 60. XX wieku
domena publiczna | Wikimedia Commons
Zmiana nazwy dotyczyła nie tylko ulicy Andersa — Plac Bankowy przez prawie 40 lat nosił imię Feliksa Dzierżyńskiego, którego pomnik, wyrzeźbiony przez Zbigniewa Dunajewskiego oraz zlokalizowany przed Pałacem Ministra Skarbu uroczyście odsłonięto w 1951 roku.
Plac Bankowy w 1977 roku
© Narodowe Archiwum Cyfrowe
W 1987 roku czuć było już powiew nadchodzących zmian. Zakończono wówczas budowę jedynego bloku mieszkalnego przy Placu Bankowym, usytuowanego mniej więcej równolegle (choć w pewnej odległości) do historycznej, wschodniej pierzei placu. Przestrzeń odzyskała więc swój trójkątny obrys, a w ślad za nim powróciła pierwotna nazwa — nieco ponad pięć miesięcy po pierwszych wolnych wyborach na mapie Warszawy znów pojawił się Plac Bankowy. Symbolem tej przemiany był demontaż pomnika Dzierżyńskiego, który zastąpiono figurą przedstawiającą Juliusza Słowackiego. W 1991 roku po północnej stronie Placu dokończono budowę Błękitnego Wieżowca, zaprojektowanego przez Jerzego Czyża wraz z zespołem.
plac zastygły jak beton
Od przełomu lat 80. i 90. aż do początków trzeciej dekady obecnego stulecia na Placu Bankowym zmieniło się niewiele. Przez cały ten czas pełnił funkcję przede wszystkim komunikacyjną, odgrywając rolę węzła przesiadkowego oraz miejsca „w którym można parkować”. O ile strona wschodnia, zabudowana blokiem z końcówki lat 80., charakteryzuje się bardziej ludzkim wymiarem, któremu tonu nadaje zabudowa mieszkaniowa oraz poprzedzające ją, całkiem już wysokie drzewa, to część środkowa, wyznaczana przez trasę szybkiego ruchu i tory tramwajowe, oraz zachodnia — będąca w zasadzie wybetonowanym pieszo-parkingowym placem — na takie określenie zdecydowanie nie zasługiwała. Dość powiedzieć, że oprócz dominacji samochodów, latem w niektórych miejscach Placu Bankowego temperatura sięgała 50 stopni Celsjusza, co w 2022 roku wykazały pomiary stołecznego stowarzyszenia Miasto Jest Nasze
Plac Bankowy w Warszawie po zmianach
fot: Cezary Warś, © UM Warszawa
tymczasowy prototyp za milion
Prototypowanie rozpoczęło się już w lipcu 2019 roku, kiedy miasto rozstawiło w tym miejscu niesławną „Strefę Relaksu”. Na dwa miesiące zamknięto wówczas Plac Bankowy dla ruchu kołowego, zamieniając go w przestrzeń dla odpoczynku, gastronomii i różnych wydarzeń. Zakupiona za niemal milion złotych „infrastruktura” zapewniła mieszkańcom ponad pół tysiąca miejsc siedzących, mgiełkę i odrobinę zieleni. Kilkadziesiąt europalet oraz donic z krzewami i niewyrośniętymi drzewami nie rozwiązało „palącego” problemu Placu Bankowego, pokazało jednak, że jest to przestrzeń, która dzięki odpowiednim przeobrażeniom może przyciągnąć osoby mieszkające w stolicy.
Plac Bankowy w Warszawie po zmianach
fot: Cezary Warś, © UM Warszawa
Kolejnym krokiem stały się zatem konsultacje społeczne oraz warsztaty przeprowadzone w sprawdzonej formule charette. Ich efektem stała się dokumentacja projektowa przygotowana przez pracownię Mau Mycielski Architecture&Urbanism. W swoich założeniach miał poskutkować przemianą Placu Bankowego w przestrzeń zdominowaną przez zieleń i ruch pieszy, przeciętą dwoma jezdniami oraz torami tramwajowymi, przebiegającymi pomiędzy gęstymi szpalerami drzew. W przedstawionej wersji projektu zniknąć miał parking przy gmachu Giełdy i Banku Polskiego, zamiast niego zaprojektowano zielony skwer oraz fontannę. Jak projekt przedstawiony w marcu 2024 ma się do rzeczywistości?
Plac Bankowy w Warszawie po zmianach
fot: Cezary Warś, © UM Warszawa
plac bez „efektu wow"?
Już na etapie koncepcyjnym pracownia Mau Mycielski Architecture&Urbanism podzieliła realizację Placu Bankowego na kilka etapów. Dziś trudno więc mówić o „efekcie wow”, bowiem Plac Bankowy, aby osiągnąć formę przewidzianą przez projekt, ma przed sobą jeszcze długą drogę. Nadużyciem byłoby jednak stwierdzenie, że nic się nie zmieniło, zwłaszcza wobec deklaracji Urzędu Miasta, mówiących o półmetku, na którym znalazły się prace. Jak więc dziś wygląda Plac Bankowy?
Plac Bankowy w Warszawie po zmianach
fot: Cezary Warś, © UM Warszawa
wieszcz wśród Warszawianek
Metamorfozie uległa przede wszystkim strona zachodnia. Jedną z największych zmian jest podkreślenie dominanty placu, którą stanowi pomnik Juliusza Słowackiego. Dotychczas jego centralna rola w tej przestrzeni opierała się na wertykalizmie figury, skontrastowanym z płaskością betonowej patelni. Teraz w jego otoczeniu pojawiła się rabata, która zbudowała należyte otoczenie dla pomnika wieszcza.
Plac Bankowy w Warszawie po zmianach
fot: Cezary Warś, © UM Warszawa
W przestrzeni placu pojawiło się też dużo nowej zieleni. W bieżącym etapie oprócz niskich nasadzeń — w tym licznych kwiatów „Kosmosu” na rabacie wokół pomnika Słowackiego pojawiło się 16 klonów polnych, na przestrzeni ostatniego roku zasadzono z kolei jeszcze 18 platanów i 19 dębów. Te pierwsze zasadzono w formie szpaleru — ich wertykalnie ukształtowane korony podkreślają podziały pionowe na elewacjach Pałacu Ministra Skarbu. Całość uzupełniono o ciągi pieszo-rowerowe, udogodnienia dla osób z niepełnosprawnością ruchu oraz małą architekturę.
Plac Bankowy w Warszawie po zmianach
fot: Cezary Warś, © UM Warszawa
niesatysfakcjonujący kompromis
Metamorfoza Placu Bankowego nie przeszła bez echa, a oprócz licznych zalet wymieniane są także jego mankamenty. Jak zauważają komentatorzy Portaly Warszawskiego, inwestycja zaprzepaściła szanse (lub pieniądze) na wybudowanie w tym miejscu parkingu podziemnego, obiecanego notabene przez Prezydenta Miasta w kampanii z 2018 roku. Podziemny parking przy pl. Powstańców Warszawy, który miasto otworzyło dla mieszkańców w ubiegłym roku znajduje się w sporej odległości od Placu Bankowego, oferującego wcześniej kilkadziesiąt miejsc parkingowych, przydatnych między innymi osobom korzystającym z usług Ratusza.
Plac Bankowy w Warszawie po zmianach
fot: Cezary Warś, © UM Warszawa
Na ten moment wybrano za to kompromis, który wydaje się nie zadowalać nikogo — Parking Bankowy w formie utwardzonego placu pozostał na swoim miejscu (zarezerwowanym w projekcie dla zieleńca i fontanny), został jednak pomniejszony oraz symbolicznie otoczony skrawkami zieleni. W efekcie miejsc parkingowych nadal jest niewystarczająco, a zieloną koncepcję okrojono z powierzchni biologicznie czynnej i błękitnej infrastruktury. Przed warszawskim ratuszem, w otoczeniu jednych z najpiękniejszych klasycystycznych budowli stolicy nadal parkować będą samochody.
Plac Bankowy w Warszawie po zmianach
fot: Cezary Warś, © UM Warszawa
róża bez kolców?
Oczywiście nie jest to koniec prac przy Placu Bankowym. Właśnie rozpoczęły się działania po południowo-wschodniej stronie założenia, przy Błękitnym Wieżowcu oraz bloku mieszkalnym. Już teraz rozpłytowywane są poszczególne fragmenty nawierzchni placu od strony Alei Solidarności.
Powiększona zostanie również rabata znajdującą się przed wieżowcem. Wokół pomnika prezydenta Stefana Starzyńskiego pojawi się więcej zieleni, w tym również drzewa. Będą też róże. Wśród wybranych gatunków znalazła się całkowicie nowa odmiana „Prezydent Stefan Starzyński” – pomarańczowa, wyhodowana w Polsce i nazwana na cześć wspomnianego bohatera stolicy.
— czytamy na stronie warszawskiego Urzędu Miasta.
Plac Bankowy w Warszawie po zmianach
fot: Cezary Warś, © UM Warszawa
Termin zakończenia wszystkich prac nie jest znany. Nie wiadomo również, jaki finalnie będzie kształt Placu Bankowego, ponieważ już teraz różni się nieco od projektu przedstawionego w marcu 2024 roku, gdzie schematy nie przewidywały parkingu przy gmachu Giełdy i Banku Polskiego. Czy przed warszawskim ratuszem wyrośnie zatem róża bez kolców?
