Wyburzanie jest niezrównoważone. Rozmowa z Anne Lacaton, współzałożycielką pracowni Lacaton & Vassal i laureatką Nagrody Pritzkera

Marta Kulawik

14 lipca '26

Anne Lacaton i Jean Philippe-Vassal

fot.: © Philippe Ruault

...

+15

Rozmowa Marty Kulawik z Anne Lacaton, która wraz z Jean-Philippe Vassalem prowadzi biuro Lacaton & Vassal. Ich projekty rzadko stają się ikonami miast. Zamiast tego skupiają się na tym, co realnie poprawia jakość życia — pracy z istniejącą tkanką, wykorzystaniu potencjału miejsca i rozsądnym gospodarowaniu środkami. To architektura, która zamiast spektakularnych gestów proponuje konkretne rozwiązania — z korzyścią dla użytkowników i środowiska.

Anne LACATON — architektka, współzałożycielka biura Lacaton & Vassal, które prowadzi wspólnie z Jean-Philippe Vassalem od 1989 roku. Urodzona we Francji w 1955 roku. W 1980 roku ukończyła studia na Wydziale Architektury w Bordeaux, a w 1984 roku studia z zakresu urbanistyki na Uniwersytecie w Bordeaux. Była profesorka ETH w Zurychu. Wykładała również między innymi: w EPFL (2005–2006, 2010–2011, 2017–2018), Harvard Graduate School of Design (2011, 2015), TU Delft (2016), na Uniwersytecie w Sydney (katedra Rothwella, 2020–2023) oraz na Uniwersytecie Narodowym w Singapurze (2025). Od 2007 roku prowadzi zajęcia w ramach programu Master Housing na Uniwersytecie w Madrycie. Biuro Lacaton & Vassal z siedzibą w Paryżu prowadzi działalność międzynarodową, realizując projekty z zakresu architektury mieszkaniowej, budynków użyteczności publicznej oraz urbanistyki. Ich podejście opiera się na zasadach ekonomii cyrkularnej oraz dążeniu do tworzenia funkcjonalnych przestrzeni, z myślą o realnych potrzebach użytkowników, możliwościach adaptacji oraz długofalowym wpływie społecznym i środowiskowym. Kluczowe dla ich praktyki są: praca z istniejącą tkanką, re-use, transformacja zamiast wyburzania oraz uważne podejście do klimatu i kontekstu miejsca.

Marta Kulawik: Jako duet Lacaton & Vassal są Państwo propagatorami racjonalnego i ekologicznego podejścia w projektowaniu. Który z projektów jako pierwszy powstał w duchu architektury ponownego użytku?

Anne Lacaton: Zawsze interesowało i intrygowało nas to, co już istnieje. Postrzegamy takie struktury jako surowiec dla naszych projektów. Zasada nieburzenia oraz zasada niewycinania drzew zawsze przewodziły w naszych projektach. Dom w Cap Ferret, który został zbudowany w 1996 roku bez wycinania drzew, był projektem opierającym się na wartości istniejącego miejsca — fragmentu lasu na wydmie. Palais de Tokyo jest również znaczącym projektem dla naszej strategii polegającej na wychodzeniu od tego, co już istnieje i „współpracy” z zastanymi walorami, by zdefiniować nowy projekt. Niewielki budżet zmusił nas do maksymalnego wykorzystania zasobów i wykonania tylko tego, co było konieczne do odrestaurowania obiektu i ponownego otwarcia.

Dom w Cap Ferret — został zbudowany w 1996 roku; podczas budowy nie ucierpiały istniejące drzewa, ponieważ koncepcja opierała się na zastanej wartości miejsca

fot.: © Philippe Ruault

Dom w Cap Ferret — został zbudowany w 1996 roku; podczas budowy nie ucierpiały istniejące drzewa, ponieważ koncepcja opierała się na zastanej wartości miejsca

fot.: © Philippe Ruault

Marta Kulawik: W 2019 roku Państwa biuro zyskało szerokie uznanie dzięki nagrodzie Miesa van der Rohe za projekt Grand Parc w Bordeaux. Wcześniej zrealizowali Państwo inne podobne projekty, jak La Chesnaie w Saint-Nazaire, a także modernizację budynku mieszkalnego Tour Bois le Prêtre w Paryżu. Co je łączy, a co różni?

Anne Lacaton: Projekty te łączy nasze podejście polegające na modernizacji i przekształcaniu współczesnych budynków mieszkalnych, a nie na ich wyburzaniu, jak często się zdarza w przypadku nowoczesnych osiedli mieszkaniowych. Wymienione projekty to duże bloki mieszkaniowe, wzniesione w latach 60. ubiegłego wieku w ramach budownictwa socjalnego. Początkowo planowano ich wyburzenie, ale ostatecznie zrezygnowano z tego pomysłu na rzecz ambitnej przebudowy, w czasie której lokatorzy budynków nadal w nich mieszkali. Poprawiła ona jakość i komfort mieszkań, zapewniając im nowy cykl życia, a to wszystko za cenę trzykrotnie niższą niż wyburzenie i odbudowa.

La Chesnaie w Saint-Nazaire — blok mieszkalny wzniesiony w latach 60. ubiegłego wieku w ramach budownictwa socjalnego, kóry został poddany udanej modernizacji (pomimo pierwotnych planów wyburzenia go)

fot.: © Philippe Ruault

Każda sytuacja jest wyjątkowa, te projekty różnią się pod względem mieszkańców, położenia i architektury. Od początku XXI wieku zajmujemy się przekształcaniem i renowacją jako alternatywą dla wyburzenia. Wraz z naszym kolegą Frédéricem Druotem opublikowaliśmy książkę — „PLUS. Large-Scale Housing Developments: An Exceptional Case” — w której na konkretnych przykładach pokazujemy, że przebudowa to dobry pomysł, a rozbiórka to strata i marnotrawstwo.

fot.: © Philippe Ruault

Marta Kulawik: Co jest większym wyzwaniem w wypadku architektury opierającej się na adaptacji, nie zaś rozbiórce — sam projekt czy wdrożenie go?

Anne Lacaton: Takie projekty wymagają precyzyjnych prac przygotowawczych. To podejście zupełnie odmienne od stosowanego w przypadku nowych inwestycji, które rozpoczynają się od pustej działki. W przypadku przebudowy, aby rozwinąć projekt, opieramy się na mocnych stronach istniejącej struktury. Dlatego tak ważne są inwentaryzacja oraz badania wstępne. Podejście to musi się skupiać na precyzji i szczegółach elementów, a nie na ogólnym obrazie sytuacji. Realizacja projektu przy zamieszkanej nieruchomości nie powinna być postrzegana jako ogromna trudność. Wymaga to jednak planowania z dużym wyprzedzeniem i dostosowania projektu do warunków, by zapewnić wydajność i szybkość prac oraz powodować jak najmniejsze zakłócenia dla mieszkańców, którzy nie opuszczają budynku podczas prac.

fot.: © Philippe Ruault

Marta Kulawik: W Państwa portfolio znajdują się przykłady wykorzystania historycznej formy w zupełnie nowym obiekcie, mam na myśli centrum kultury FRAC. Czy nie kusiło Państwa, by — podobnie jak to robi wielu architektów — stworzyć od podstaw imponującą, niepowtarzalną formę?

Anne Lacaton: Projekt FRAC stanowi doskonały przykład naszego podejścia, które uwzględnia walory istniejącego budynku. Mieliśmy do czynienia z wyjątkowym obiektem: niepowtarzalnym dziełem architektury składającym się z dużej, pustej sali o wspaniałej przestrzeni wypełnionej naturalnym światłem. Zlecenie dotyczyło zaprojektowania rozwiązań mających na celu wypełnienie i podział przestrzeni, co mogłoby doprowadzić do utraty tego wyjątkowego miejsca. Podwojenie istniejącego budynku poprzez dodanie nowej sali, by zachować jego pierwotny potencjał i niepowtarzalny charakter, to rozwiązanie architektoniczne, które z uwagą traktuje już istniejące walory, a jednocześnie wyznacza ambitne cele na przyszłość FRAC.

Palais de Tokyo w Paryżu — to projekt, który wyłonił się z bardzo ograniczonego budżetu i strategii polegającej na wykorzystaniu przede wszystkim tego, co już istnieje do zdefiniowania nowej przestrzeni

fot.: © Philippe Ruault

Marta Kulawik: W Państwa projektach często pojawiają się prefabrykowane rozwiązania i surowe materiały, nawet budynki nieprzemysłowe nabierają takiego charakteru, na przykład Palais de Tokyo w Paryżu. Czy dostosowywanie budynków przemysłowych do nowych funkcji jest łatwiejsze lub bardziej obiecujące niż innych obiektów?

Anne Lacaton: Zależy nam na projektowaniu przestronnych wnętrz, które zapewniają użytkownikom swobodę, a także na tworzeniu dynamicznych relacji z klimatem i komfortem. Zapewnienie obszernej przestrzeni mieszkalnej oraz wykorzystywania jej zgodnie z własnymi preferencjami to cechy charakterystyczne naszej architektury. Materiały i systemy konstrukcyjne są środkami, które pozwalają nam to osiągnąć. Nie są to z góry ustalone wybory.

fot.: © Philippe Ruault

Prefabrykacja pozwala nam budować większe obiekty w krótszym czasie przy tym samym budżecie, jednocześnie upraszczając proces budowy dla wykonawców. Wykorzystanie standardowych produktów katalogowych do dużych powierzchni przeszklonych pozwala w opłacalny sposób tworzyć na przykład okna przesuwne od podłogi do sufitu. Te wysoce zaawansowane produkty sprawiają, że przestrzeń staje się luksusowa, zapewnia naturalne światło, rozległe widoki oraz płynne przejście z wnętrza na balkony lub ogrody zimowe.

fot.: © Philippe Ruault

Marta Kulawik: Czy Państwa zdaniem wydobywanie surowców z odpadów miejskich –urban mining — to przyszłość architektury?

Anne Lacaton: Jeśli chodzi o ponowne wykorzystanie materiałów budowlanych pochodzących z rozebranych budynków… nasze podejście polega po prostu na niewyburzaniu budynków i naprawianiu ich. Wyburzanie budynków, najczęściej bez uzasadnienia i pod pretekstem odzyskania materiałów i wykorzystania ich części do odbudowy, jest absurdalne, ponieważ większość z nich może być jeszcze przez jakiś czas użytkowana.

Jeśli elementy tych budynków są w stanie wystarczająco dobrym, aby można je było ponownie wykorzystać w nowej konstrukcji, dlaczego nie pozostawić ich na miejscu i nie naprawić lub ulepszyć istniejącego budynku? Ponadto znaczna część materiałów pochodzących z rozbiórki nie nadaje się do ponownego wykorzystania i trafia na wysypisko śmieci. Promowanie ponownego wykorzystania materiałów pochodzących z rozbiórki jest tak naprawdę usprawiedliwianiem i promowaniem rozbiórki. Każde wyburzanie jest niezrównoważone.

Grand Parc w Bordeaux — obiekt nagrodzony w 2019 roku nagrodą Miesa van der Rohe; zwyczajny blok został ambitnie przebudowany — dzięki temu poprawiła się jakość i komfort mieszkań za cenę trzykrotnie niższą niż pierwotnie planowane wyburzenie i odbudowa

Marta Kulawik: Dzięki projektom zrealizowanym w duchu reuse otrzymali Państwo Nagrodę Pritzkera, najwyższe wyróżnienie w świecie architektury. Sława i uznanie prawdopodobnie nigdy nie były dla Państwa celem samym w sobie, czy jednak ta nagroda była Państwa marzeniem?

Anne Lacaton: Nagroda Pritzkera nie była czymś, o czym myśleliśmy, nie była też naszym marzeniem. Kiedy ją otrzymaliśmy, byliśmy zaskoczeni, ale oczywiście bardzo ucieszyło nas uznanie, jakie przyniosła naszej pracy.

Marta Kulawik: Jakie są Państwa cele na najbliższe lata?

Anne Lacaton: Obecnie realizowanych jest kilka projektów, większość dotyczy istniejących obiektów. Wśród nich są przekształcenie dawnego szpitala w Paryżu oraz kompleksu administracyjnego w Vannes, niewielkim miasteczku na zachodzie Francji. Oba te budynki staną się mieszkalne. Jest także rozbudowa teatru Kampnagel w Hamburgu, który charakteryzuje się niepowtarzalną atmosferą — to wyjątkowy i niezwykły obiekt utworzony czterdzieści lat temu w dużej fabryce jako instalacja tymczasowa.

FRAC GRAND LARGE — Hauts-de-France, Dunkerque składa się z dwóch brył: starego budynku oraz zupełnie nowego, który powiela ten sam kształt i podkreśla walory architektoniczne pierwowzoru

przekształcenie dawnego szpitala w Paryżu — projekt w trakcie realizacji; na wizualizacji widać, że koncepcja opiera się na zastanej architekturze, ale pojawiają się współczesne uzupełnienia tkanki architektonicznej

Projekty te wymagają nowych podejść i metod analizy, badań, oceny oraz projektowania. Największym wyzwaniem jest przekonanie o konieczności wdrożenia tych nowych strategii i ich znaczeniu. Wciąż jest wiele do zrobienia w zakresie eksperymentów i demonstracji, aby naprawdę zaakceptować tę pracę transformacji jako innowację — taką, która zmusza nas do ponownego zbadania i przeformułowania ustalonych metod, nawyków i całych ram normatywnych ustanowionych dla budowy nowych budynków. To ogromne wyzwanie, otwierające wiele nowych perspektyw i podejść do projektowania i architektury.

Marta Kulawik: Dziękuję za rozmowę.