Chociaż zdążył na stałe wpisać się w krajobraz stolicy Podkarpacia, od lat budził skrajne emocje, zarówno te pozytywne, jak i negatywne. Posiadacze przerzucali się nim, jak gorącym ziemniakiem, a w ostatnim czasie stał się przedmiotem nie tylko licznych memów czy dowcipów, ale i prawdziwej polityczno-aktywistycznej batalii. Dzisiaj to już pewne — Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie został zabytkiem, więc nie grozi mu już rozbiórka. Ale dlaczego właściwie chciano go zburzyć i kto walczył o jego zachowanie?
Rzeszowska awantura o Pomnik Czynu Rewolucyjnego wreszcie się zakończyła — 1 października 2025 roku został on oficjalnie i ostatecznie wpisany do rejestru zabytków. Można więc śmiało powiedzieć — rozbiórki nie będzie. Gdyby jednak do niej doszło, zarówno Rzeszów, jak i cały kraj, straciłby ważne dzieło powojennej rzeźby i architektury, stworzonej przez utytułowanego twórcę i akademika. Prof. Marian Konieczny, autor, zaprojektował pomnik na konkurs, który z inspiracji rzeszowianina Włodzimierza Kozło, rozpisał Wojewódzki Komitet PZPR.
Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie w 1974 roku
© NAC
Marian Konieczny zaplanował pomnik jako monumentalną, wysoką na 38 metrów pionową strukturę, składającą się z dwóch żelbetowych liści laurowych. Na ich tle umieszczono dwie miedziane grupy rzeźbiarskie — od strony wschodniej są to przedstawienie robotnika, chłopa i żołnierza, od zachodu zaś — bogini zwycięstwa Nike. Obie grupy rzeźbiarskie połączył kompozycyjnie rzeźbiony sztandar rewolucji.
Budowa zakończyła się w 1974 roku, wykorzystano przy niej prawie 200 kilogramów gwoździ i 466 ton betonu. Ten użyto przede wszystkim do wykonania laurów, które składały się z 37 żelbetowych segmentów.
Chociaż Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie jest największym dziełem prof. Mariana Koniecznego, to już w momencie projektowania, miał na koncie również inne ważne realizacje — w tym ikoniczną Warszawską Nikę, czyli Pomnik Bohaterów Warszawy.
Warszawska Nike na Placu Teatralnym w Warszawie
fot,: Deutsche Fonothek © CC BY SA 30 | Wikimedia Commons
wspólna budowa, wspólna obrona
Budowa pomnika zajęła 3 lata, a jej koszty wyniosły ostatecznie ponad 10 milionów złotych. Chociaż siła nabywcza złotówki w połowie lat 70. ubiegłego wieku była nieco niższa, niż dzisiaj, to i tak dosyć sporo, biorąc pod uwagę sposób, w jaki została sfinansowana budowa pomnika. Mimo że połowa środków została przekazana z budżetu centralnego, to wedle niektórych źródeł, aż 5 milionów złotych miało pochodzić ze składek pobieranych od osób zatrudnionych w rzeszowskich zakładach pracy.
Dlaczego nikt nie pamięta o tym, że pomnik Czynu Rewolucyjnego zbudowano ze składek społecznych? Co miesiąc w moim zakładzie pracy pobierali od pracowników — z tego co pamiętam — po 100 zł na jego budowę. Trwało to tyle lat, przez ile pomnik powstawał
— relacjonowała Gazeta Wyborcza w 2017 wypowiedź jednej z Rzeszowianek.
Chociaż jest reliktem poprzedniego, niekoniecznie dobrze zapamiętanego systemu, to mieszkańcy i mieszkanki Rzeszowa mieli o pomniku raczej pozytywne zdanie. W ulicznym sondażu przeprowadzonym przez studentów Uniwersytetu Rzeszowskiego, za pozostawieniem Pomnika Czynu Rewolucyjnego na swoim miejscu opowiadało się 81 procent pytanych.
Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie — sylwetki robotnika, chłopa i żołnierza po stronie wschodniej pomnika
fot.: Adam Jones © CC BY SA 2.0 | WIkimedia Commons
rewolucja? nie w Rzeszowie
Byli jednak i tacy, którzy pomnika chcieli się pozbyć. I co ciekawe, pierwszą z takich instytucji na pewnym etapie było samo miasto. Rzeszów w 2006 roku przekazał teren, na którym stał pomnik, położonemu nieopodal klasztorowi oo. Bernardynów za symboliczną kwotę 30 tysięcy złotych w ramach rekompensaty za wywłaszczenie tego obszaru, mające miejsce jeszcze w 1950 roku. Jak można było się domyślić, katolickie ugrupowanie nie miało w planach objęcia monumentu opieką, chociaż nie deklarowało jego wyburzenia. Tuż obok, w miejscu wcześniejszego skateparku i Placu Defilad, powstał za to bernardyński ogród, a pod nim parking.
Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie — sylwetki robotnika, chłopa i żołnierza po stronie wschodniej pomnika Opis alternatywny
fot.: Kroton © CC BY 3.0 | Wikimedia Commons
Prawną furtkę dla rozbiórki pomnika otworzyło powołanie do życia ustawy dekomunizacyjnej w kwietniu 2016 roku. To właśnie na nią powołał się rzeszowski oddział IPN-u, kierowany wówczas przez Jarosława Szarka (obecnie dyrektor Muzeum Armii Krajowej w Krakowie), rozpoczynając w 2017 roku kampanię informacyjną, mającą na celu doprowadzenie do wyburzenia pomnika. Chociaż przeciwko był rzeszowski oddział SARP, władze miasta, a przede wszystkim jego mieszkańcy, to środowiska prawicowe nie ustawały w walce o rozbiórkę obiektu, nie przeszkodziła im w tym również ówczesna konserwatorka zabytków, Beata Kot, która odrzuciła wniosek o wpis Pomnika do rejestru. Nie przeprowadzone zostały również naprawy zasądzone przez Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego. Ostatecznie zakon Bernardynów w 2024 roku przekazał pomnik Stowarzyszeniu Rodzin Żołnierzy Niezłomnych Podkarpacia, którzy otwarcie mówili o jego rozbiórce. IPN, kierowany wówczas jeszcze przez Karola Nawrockiego, mówił nawet o sfinansowaniu kosztownej rozbiórki.
Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie — sylwetka Nike
fot.: Lowdown © CC BY-SA 3.0 | Wikimedia Commons
Nie było to jednak takie proste, bo już w czerwcu 2024 roku z inicjatywy Fundacji Rzeszowskiej ponownie złożono wniosek o wpis pomnika do rejestru zabytków. Już w tym momencie, zgodnie z prawem, pomnik musiał pozostać nienaruszony do czasu zakończenia postępowania, które nastąpiło w sierpniu tego samego roku. Od decyzji odwołało się oczywiście Stowarzyszenie Rodzin Żołnierzy Niezłomnych, jednak obecna ministra kultury Marta Cienkowska utrzymała w mocy postanowienie podkarpackiego WUOZ-u 24 września 2025 roku. Zgodnie z prawem, tydzień od decyzji Marty Cienkowskiej, 1 października 2025 roku Pomnik Czynu Rewolucyjnego został ostatecznie zabytkiem i nie zostanie już wyburzony.
w obronie powojennego dziedzictwa
W ten sposób zakończyła się prawie 20-letnia batalia o byt jednego z najbardziej charakterystycznych pomników, powstałych w XX wieku na terenie naszego kraju. W historii zapisze się zapewne jako jeden z najlepszych przykładów współpracy różnych środowisk na rzecz ochrony powojennego dziedzictwa. W obronę Pomnika Czynu Rewolucyjnego przez lata angażowały się władze Rzeszowa z prezydentem Konradem Fijołkiem na czele, poparcie wyrażali jego mieszkańcy — na przykład organizując w 2020 roku Piknik pod Pomnikiem w 2020 roku -, sprawę nagłaśniały liczne towarzystwa i organizacje, w tym Fundacja Rzeszowska czy Stowarzyszenie Ochrony Architektury Powojennej.
Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie — sylwetka bogini Nike
fot.: Patryk Duszkiewicz | Wikimedia Commons CC-BY-SA-3.0
jest zabytek, będzie remont?
W obliczu wczorajszej decyzji ministry kultury Marty Cienkowskiej można spodziewać się, że Pomnik Czynu Rewolucyjnego ostatecznie znajdzie się we władaniu miasta, które — zgodnie z prawem — będzie miało obowiązek utrzymania zabytku w jak najlepszym stanie. Ogłoszenie terminu niezbędnego remontu będzie wtedy już jedynie formalnością. Czy potencjał, jaki daje pomnik oraz jego najbliższe otoczenie zostanie jednak jakoś wykorzystany? Oprócz wyburzenia istniały już kuriozalne pomysły przebudowy pomnika lub utworzenia punktu widokowego na jego szczycie.
Teraz takie pomysły nie wchodzą w grę, można jednak nieco pozmieniać w najbliższym otoczeniu obiektu. Rada Miasta Rzeszowa już zrobiła kroki w tym kierunku, podejmując 24 września 2024 roku uchwałę o planie zagospodarowania tego miejsca. Chociaż przed objęciem pomnika ochroną została odrzucona w związku ze skargą Stowarzyszenia Rodzin Żołnierzy Niezłomnych Podkarpacia, to po wpisie do rejestru historia może zakończyć się inaczej. Miasto przewiduje stworzenie przed pomnikiem placu społecznego. Czy będzie konkurs na jego otoczenie?
