Architektura i urbanistyka nie są dziedzinami, w których można pozwolić sobie chaotyczne działania i brak długofalowych strategii. Nawet jeśli zmiany wydają się niewielkie i dotyczą struktur od dawna wpisanych w przestrzenny, społeczny i ekonomiczny pejzaż miasta, to powinny przewidywać konsekwencje, jakie będą miały dla wszystkich pozostałych elementów miejskiej układanki. Taką optykę przyjęto dla rewitalizacji Zamku Krzyżackiego w Świeciu, której masterplan przygotowała pracownia APA Wojciechowski Sp. z o.o.. Finał najbliższego etapu już pod koniec lata — czy uda się tchnąć nowe życie w średniowieczne mury?
Zamek Krzyżacki w Świeciu powstał w pierwszej połowie XIV wieku z inicjatywy ówczesnego komtura Świecia, Konrada von Bruningsheim. W ciągu kilkudziesięciu lat nad doliną Wdy, dorzecza Wisły, udało się wybudować okazałą warownię z dziedzińcem na planie kwadratu, podwójnymi murami i czterema basztami obronnymi zlokalizowanymi w narożach budowli.
Zamek Krzyżacki w Świeciu w XVII wieku
© domena publiczna
krzywa wieża w Świeciu
Chociaż budowla powstała z cegły, krzyżacka Forteca w Świeciu ma w sobie coś z najbardziej charakterystycznego zabytku... Pizy, a konkretniej krzywej dzwonnicy na placu katedralnym. Podobnie jak we Włoszech, Krzyżacy budowali świecki zamek na gliniastym, niestabilnym gruncie, podwyższając dodatkowo plac budowy przy pomocy sztucznego nasypu. Przez setki lat gleba przemieszczała się pod wieżą obronną, która w efekcie jest dziś pochylona o 84 centymetry w kierunku południowo-wschodnim. Tak samo, jak krzywej wieży w Pizie, nie grozi jej zawalenie, podobnie jak ona, wieża wraz z całym założeniem krzyżackiego zamku ma stać się turystycznym sercem Świecia.
plan na dziesięciolecia
Rewitalizacja zamku w Świeciu to długofalowy, wieloetapowy proces. Pierwsze szeroko zakrojone działania konserwatorskie przeprowadzono jeszcze w latach 70. i 80. ubiegłego stulecia, kiedy zabezpieczono fragmenty oszczędzone przez ząb czasu oraz odbudowano część elementów zniszczonych podczas walk o wyzwolenie miasta w 1945 roku. Po czterdziestu latach nadszedł czas na kolejną serię prac na terenie zabytkowej warowni, które pochłonęły jak dotąd 13,5 miliona złotych.
Zamek Krzyżacki w Świeciu
fot.: Mariusz Guć © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
Prace rozpoczęły się jeszcze w 2020 roku w ciągu następnych pięciu lat poskutkowały między innymi odtworzeniem gotyckich sklepień gwiaździstych, ponad którymi zaaranżowano dwie nowe sale, przystosowaniem obiektu do obowiązujących standardów dostępności czy zabezpieczeniem podziemi fortecy, która została następnie przykryta dwuspadowym dachem. Teraz rewitalizacja Zamku w Świeciu wkracza w nową fazę, wycenianą na kolejne 8,5 miliona złotych. Prace, które mają zostać zakończone jeszcze w tym roku, obejmą zagospodarowanie terenu wokół historycznej budowli, którego projekt wykonawczy, zgodny z masterplanem pracowni APA Wojciechowski Architekci, przygotowało biuro Agador.
Masterplan dla Zamku Krzyżackiego w Świeciu
proj.: APA Wojciechowski Architekci
krzyżackie podzamcze w gęstwinie alejek
Do zagospodarowania przeznaczono otaczający zamek teren zielony o powierzchni ponad 5 hektarów. Jego nowym krwioobiegiem będzie skomplikowany układ komunikacyjny, złożony z przeplatających się ciągów pieszych i rowerowych. Największe skupiska ścieżek i dróg znajdą się w południowej i wschodniej części cypla, na którym stoi zamek. W projekcie dominują krzywoliniowe, krzyżujące się przebiegi alejek, które organicznie wpisują się w teren, wydzielając przy tym strefy funkcjonalne. I tak, w części południowej znajdzie się na przykład polana imprezowa z miejscem na scenę, polana rekreacyjna z dwoma boiskami do badmintona, dużym placem zabaw otoczonym pergolami czy miejscem na organizację ognisk.
Masterplan dla Zamku Krzyżackiego w Świeciu
proj.: APA Wojciechowski Architekci
Projekt cechuje zróżnicowane podejście do terenów zieleni — w otoczeniu istniejącego parkingu znajdzie się „strefa leśna” z drewnianą altaną, zlokalizowaną na niewielkim pagórku i zespołem stołów piknikowych, sad czy łąka kwietna z pasieką, przez którą przebiegać będzie wykoszona ścieżka. Walory architektoniczne zamku wyeksponowane zostaną z kolei dzięki zaplanowaniu osi widokowej, przebiegającej na linii północ-południe.
Masterplan dla otoczenia zamku krzyżackiego w Świeciu
proj.: APA Wojciechowski Architekci
Jak zdradzają wizualizacje udostępnione przez pracownię APA Wojciechowski Architekci, w dalszych etapach zagospodarowaniu podlegać będzie północno-wschodnia część cypla. Tam znajdzie się gąszcz opartych na palach ścieżek, podniesionych względem poziomu terenu, opadającego w kierunku zakola rzeki. Ciągi piesze zostaną połączone z długą aleją spacerową, okalającą południową część nabrzeża.
Masterplan dla Zamku Krzyżackiego w Świeciu
fot.: Juliusz Sokołowski
spójność w długiej perspektywie
Projekt zagospodarowania terenu to jednak tylko fragment wieloetapowego przedsięwzięcia, jakim jest rewitalizacja Zamku Krzyżackiego w Świeciu. Po zakończeniu prac budowlanych zakonna warownia nie będzie zabytkiem „na uboczu”, odwiedzanym jedynie przez entuzjastów historii, a tętniącym życiem centrum kulturalnym. Wielowątkowy proces wymagał „mapy drogowej”, która pozwoli na koordynację poszczególnych działań, dlatego rewaloryzacja zabytku w Świeciu będzie przebiegać zgodnie z masterplanem opracowanym przez pracownię APA Wojciechowski Architekci we współpracy z biurem The Making, odpowiedzialnym za strategiczną warstwę projektu.
Od początku przyjęliśmy podejście holistyczne. Analizowaliśmy osie widokowe, powiązania z rynkiem, komunikację oraz krajobraz doliny Wisły, traktując Naturę 2000 jako strukturalną wartość miejsca, a nie ograniczenie. Pracowaliśmy na relacjach, nie na obiektach. I tak, chroniony krajobraz stał się dla nas ramą projektową. Koncepcja wpisuje się w najnowsze kierunki myślenia o dziedzictwie po 2030 roku, gdzie kultura integruje rozwój społeczny, edukacyjny i środowiskowy Z uważnością i szacunkiem dla jego historycznego dziedzictwa podeszliśmy do przyszłości Zamku Krzyżackiego, tworząc koncepcję jego zagospodarowania na cele kulturalno-artystyczne, będącą integralną częścią masterplanu. W projekcie uwzględniliśmy modułowość – poszczególne jego elementy będą mogły, w sposób spójny, być realizowane niezależnie od siebie.
— tłumaczy Szymon Wojciechowski.
Oprócz konserwacji zamku i zagospodarowania jego otoczenia, plany obejmują również powiązanie go z rynkiem i całą panoramą Świecia, a także obszarem kulturalno-przyrodniczym doliny Wisły. Architekci musieli przy tym wziąć pod uwagę liczne rekomendacje i uwarunkowania prawne, wynikające między innymi z położenia na obszarze Natura 2000 czy Kierunkami dla Świecia, opracowanymi w zgodzie z rekomendacjami Światowej Konferencji na temat Polityki Kulturalnej i Zrównoważonego Rozwoju UNESCO.
Masterplan dla Zamku Krzyżackiego w Świeciu
fot.: Juliusz Sokołowski
Chociaż pierwsze zmiany w otoczeniu zamku są już mocno widoczne, to cały proces wdrażania masterplanu ma zostać rozłożony na lata:
[...] przyjęliśmy podejście etapowe. Dziś koncentrujemy się na rewitalizacji zamku oraz zagospodarowaniu terenów rekreacyjnych. Kolejne komponenty będą realizowane sukcesywnie. Taki podział sprawia, że projekt staje się realny operacyjnie i możliwy do finansowania z różnych programów publicznych, adekwatnie do zakresu poszczególnych działań.”
— wyjaśnia Krzysztof Kułakowski, burmistrz Świecia.
Nad projektem masterplanu oraz koncepcji adaptacji na cele kulturalno-artystyczne dla Zamku Krzyżackiego w Świeciu pracował zespół w składzie: Szymon Wojciechowski, Katarzyna Burny, Kaja Kirilenko, Joanna Karlikowska-Fojt, Hubert Natorff oraz Anna Proszkuratowa i Matylda Wolska
efekt Bilbao w średniowiecznych murach
Dobrze przeprowadzona rewitalizacja może zmienić losy miasta, a ciekawych przykładów nie trzeba szukać daleko — Zamek w Malborku, niemal doszczętnie zniszczony podczas II wojny światowej, jest każdego roku odwiedzany przez prawie pół miliona osób. W 1953 roku było ich zaledwie 30 tysięcy, ale po rozpoczęciu odbudowy i otwarciu Muzeum Zamkowego w 1961 roku, liczba szybko osiągnęła pułap 225 tysięcy, napędzając rozwój całego miasta. Czy na podobne wzrosty będzie mógł liczyć Świeć?
Pocztówka przedstawiająca ruiny Zamku Krzyżackiego w Świeciu
© domena publiczna
To pytanie, na które odpowiedź przyniosą najbliższe lata. Według dokumentów przetargowych termin realizacji inwestycji to 16 miesięcy od dnia zawarcia umowy. Oznacza to, że jeśli uda się uniknąć opóźnień, to najbliższy etap zagospodarowywania terenu wokół Zamku Krzyżackiego w Świeciu zakończy się w najpóźniej pod koniec września 2026 roku. Plany są ambitne, ważne jednak, by w ferworze rewitalizacyjnych, proturystycznych działań nie zapomnieć o tych, którzy nie zawsze zyskują na wzroście ruchu turystycznego — mieszkańcach zasiedlających miasto na długo, zanim stało się „destynacją”.
