Każdego dnia przejeżdża tędy 15 tysięcy osób. Rzeszów Główny jest kolejnym już dworcem zmodernizowanym przez PKP w ostatnim czasie. Po przeróbce z przełomu tysiącleci, budynek z lat 60. odzyskał swój modernistyczny wygląd, podczas remontu doszło też do ważnego odkrycia, a barwne mozaiki w poczekalni odzyskały blask. Nie wszędzie na dworcu jest jednak kolorowo, a miejscami bywa nawet szaro. Czy ten przejazd odbył się w dobrym kierunku?
Dworzec w Rzeszowie miał obliczy. Jego zasadnicza bryła, powstała jeszcze w 1860 roku, kilkukrotnie się zmieniała. Na początku XX wieku zyskała secesyjny portal, nad którym wybito sporych rozmiarów otwór okienny, zwieńczony łukiem odcinkowym. Dworzec mocno zniszczyły w 1945 roku wycofujące się wojska niemieckie, wobec czego tuż po wojnie rozpoczęła się odbudowa, która trwała aż do początku lat 60. W jej wyniku powstała oszczędna, modernistyczna budowla — zniknęły detale, secesyjne łuki zastąpiono prostokątnym otworem okiennym o wydatnych obramieniach, a na elewacji pojawiły się kamienne okładziny. Tak Rzeszów Główny wyglądał przez całe życie poprzedniego ustroju, zanim przyszedł czas na kolejną zmianę w jego wyglądzie.
Rzeszów Główny na pocztówce z 1910 roku
© domena publiczna | Wikimedia Commons
postmodernistyczny nalot
Chociaż istniały w Polsce przykłady ciekawej architektury dworcowej spod znaku postmodernizmu, Rzeszów Główny nigdy do nich nie należał. Najntisowy „wtręt” w jego bryle wyraził się przede wszystkim poprzez doklejenie do elewacji frontowej dodatkowych elementów, mających zamienić modernistyczną fasadę w „matrycę”, na której znajdą się formy nawiązujące do historycznego budynku z XIX. wieku. Centralny otwór okienny zasłonił więc architektoniczny łuk, a na szczycie fasady znalazła się attyka, w której osadzono cyfrowy zegar. To właśnie ta zmiana ukształtowała ostatnią odsłonę rzeszowskiego dworca, z którą zmierzono się podczas właśnie zakończonej modernizacji, której łączny koszt to prawie 50 milionów złotych. Jak jest na dworcu Rzeszów Główny po remoncie?
Rzeszów Główny w trakcie remontu — widoczne postmodernistyczne dodatki na elewacji
fot.: Panek © CC BY-SA 4.0 | Wikimedia Commons
współcześnie
Przede wszystkim — współcześnie, to znaczy funkcjonalnie i dostępnie. Jak czytamy w komunikacie PKP S.A.:
Dworzec został w pełni przystosowany do potrzeb osób z niepełnosprawnościami poprzez likwidację barier architektonicznych oraz wprowadzenie szereg usprawnień. W przestrzeniach związanych z obsługą podróżnych pojawiły się ścieżki prowadzące, oznaczenia w alfabecie Braille”a, plany dotykowe dworca oraz urządzenia wspomagające współpracę z aparatami słuchowymi przy okienkach kasowych. Przebudowa Rzeszowa Głównego to również inwestycja w ekologię i bezpieczeństwo – dworzec został wyposażony w nowoczesne systemy bezpieczeństwa oraz inteligentne systemy zarządzania budynkiem.
We wnętrzach zrobiło się czysto i jasno, pojawiły się niebieskie tablice odjazdów, znane z innych obiektów PKP. W głównej poczekalni o powierzchni 350 metrów kwadratowych znalazły się krzesła i ławki z wbudowanymi ładowarkami USB, a cały budynek zyskał dodatkowe przestrzenie pod wynajem. Jak podczas otwarcia obiektu obiecywał Prezydent Rzeszowa, Konrad Fijołek, to właśnie one sprawią, że na Rzeszowie Głównym będzie toczyć się życie. W planach jest bowiem wynajęcie przestrzeni dla filii Biblioteki Miejskiej czy Domu Kultury. Na dworcu odbędą się więc zajęcia, wystawy, będzie można wypożyczyć książki. Na dworcu znajdzie się także sklep oraz restauracja.
Rzeszów Główny po remoncie
© mat. prasowe PKP S.A.
modernistycznie
Dworzec Główny w Rzeszowie, choć oprawiony postmodernistycznymi detalami, a w swoich murach jeszcze XIX-wieczny, jest przede wszystkim odbierany jako budowla modernistyczna. To właśnie tę fazę jego historii postanowiono wyeksponować podczas obecnej modernizacji. Zgodnie z zapewnieniami usunięto więc postmodernistyczne „nawarstwienia”, pojawiła się nowa stolarka drzwiowa i okienna, która powtarza układ znany z budynku modernistycznego, odczyszczono materiały elewacyjne, przede wszystkim płyty z piaskowca i granitu oraz zabrano się za renowację istniejących w budynku dworcowym mozaik. Jak informuje PKP, powstały one na przełomie lat 80. i 90., a przedstawiają sam Rzeszów oraz krajobraz regionu. Na renowacji dwóch, znanych wszystkim Rzeszowianom kompozycji się jednak nie skończyło.
Rzeszów Główny po remoncie
© mat. prasowe PKP S.A.
Już pod koniec lutego 2023 roku PKP poinformowało o (spodziewanym) odkryciu dużych rozmiarów mozaiki ściennej, powstałej w latach 60. ubiegłego stulecia. Rok później udało się ustalić jej twórców — Hannę i Gabriela Rechowiczów. Małżeństwo znane z mozaik między innymi w dawnym Domu Chłopa w Warszawie czy dekoracje w restauracji Frykas w nieistniejącym już Supersamie posługiwało się przede wszystkim abstrakcyjnymi, wielobarwnymi formami.
Rzeszów Główny po remoncie
© mat. prasowe PKP S.A.
W Rzeszowie kompozycja jest raczej monochromatyczna, plasująca się jakby na styku informelu i arte povera. Powstała dzięki nałożeniu na kamienne reliefy zaprawy, w której osadzone zostały otoczaki. Kamienie wcześniej odpowiednio spreparowano, aby nawet po upływie lat wyglądały, jakby dopiero co wyciągnięto je z rzeki.
Co ciekawe, oprócz samej kubatury zachowało się też nieco z dworca przedwojennego — mowa tutaj o murowanych kolebkach, wspartych na kamiennych fundamentach, które widoczne są w przejściu podziemnym łączącym miasto z peronami.
Rzeszów Główny po remoncie
© mat. prasowe PKP S.A.
...i szaro
Niestety, nowy Rzeszów Główny jest dworcem w odcieniach szarości. To nie tak, że szarość nie może wyglądać dobrze — w końcu od lat 50. ubiegłego stulecia popielata barwa betonu stanowiła jeden z podstawowych środków wyrazu architektonicznego. Mowa jednak o sterylnej, przemysłowej i oziębionej błękitnym detalem szarości, która po 2010 roku stała się niemal synonimem nowej infrastruktury dworcowej.
Rzeszów Główny po remoncie
© mat. prasowe PKP S.A.
W przypadku budynku rzeszowskiego widać to zarówno w przestrzeni głównej poczekalni, gdzie podłogi i filary w poczekalni wyłożono szarą ceramiką, jak i na elewacjach — obramienia wokół centralnego otworu okiennego pomalowano na kolor szary, mocno odcinający się od reszty fasady. Podobne zmiany zaszły w części dobudowanej od zachodu do zasadniczej bryły dworca. Po wojnie miała ona kamienne okładziny i tynki o ciepłej barwie, dzisiaj kamienia brak, a tynk zrobił się jasnoszary, nijak niekorespondujący z piaskowcową elewacją.
Rzeszów Główny po remoncie
fot.: Lichen99 © CC-BY SA 3.0 PL | Wikimedia Commons
kolej na nowe
PKP S.A. jest właśnie w drugiej fazie jednej z największych akcji modernizacji dworców w Polsce. W ramach Programu Inwestycji Dworcowych realizowanych w latach 2016-2023 przeznaczono do modernizacji 179 dworców, nie wszystkie inwestycje zostały jednak zakończone. Obecnie program jest kontynuowany, a — jak informuje PKP S.A. — jeszcze w 2025 roku do dyspozycji podróżnych ma zostać oddanych około 20 dworców. Oprócz Rzeszowskiego podróżować można już przez nowy Dworzec w Olsztynie czy na stacji Łódź Kaliska, co chwila pojawiają się również informacje o dalszych planach modernizacji lub budowy nowych dworców kolejowych, jak ten, który powstać ma w Chełmie. Podobnie jak w przypadku Rzeszowa Głównego, efekty wielkiej modernizacji infrastruktury kolejowej mają swoje lepsze, jak i gorsze strony.
Rzeszów Główny po remoncie
© mat. prasowe PKP S.A.
równy dostęp, nierówne dworce
W porównaniu z przestarzałą, post-PRLowską, a nawet przedwojenną infrastrukturą, dostępność do nowych i zmodernizowanych dworców z pewnością pozytywnie przekłada się na komfort podróżnych. Jeśli chodzi o walory formalne, a także dbałość o dziedzictwo architektoniczne, zwłaszcza to spod znaku modernizmu i postmodernizmu — tutaj nie zawsze jest tak kolorowo. Za przykład posłużyć mogą tu liczne, utracone dworce — zarówno te sporych rozmiarów, jak Dworzec w Olsztynie zaprojektowany przez Zygmunta Kłopockiego pod koniec lat 60., jak i znacznie mniejsze — na przykład urokliwe, znajdujące się pod Łodzią Koluszki, zaprojektowane przez Jana Szklarka, które już jakiś czas temu przeszły do historii.
Rzeszów Główny w 1915 roku
© domena publiczna | Wikimedia Commons
W miejscu uwielbianego przez mieszkańców Dworca Koluszki, podobnie, jak w wielu innych miejscowościach, stanął Innowacyjny Dworzec Systemowy — budowla generyczna, o niewielkiej kubaturze, powstająca według ustandaryzowanego projektu pracowni PKP S.A., w zgodzie ze współczesnymi normami dostępności czy zrównoważonego budownictwa. Równy dostęp do infrastruktury na miarę XXI wieku jest niezbędny — czy musi jednak odbywać się kosztem dziedzictwa architektury XX. wieku, nie wnosząc przy tym istotnej wartości do estetyki polskich miast?
