Projektowanie oparte na danych – data driven design

19 lutego '26

Piotr Kamiński

Historia architektury w znacznej mierze oparta jest na katalogu praktyk, rozwiązań i detali przekazywanych i wypracowanych w czasie. Głęboka analiza tradycji pozwalała mistrzom na reinterpretację i kreatywne przełamywanie kanonu. Modernizm, kładąc większy nacisk na intuicję i kreację w oderwaniu od tradycji, najprawdopodobniej przyczynił się do znanego nam dzisiaj rozbudowanego ego architekta, które nie wpływa pozytywnie na kondycję zawodu.

Piotr KAMIŃSKI — Urodzony w Poznaniu, architekt, studiował na Nottingham Trent University (NTU, UK), oraz na Wydziale Architektury i Urbanistyki na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu (UAP, PL). W roku 2025 obronił pracę doktorską z zakresu urbanistyki i smart cities na Politechnice Śląskiej. Doświadczenie zawodowe zdobywał pracując zarówno w polskich, jak i zagranicznych pracowniach architektonicznych. Od 2017 roku ekspert do spraw planowania Banku Światowego (The World Bank, worldbank.org). Architekt zgłębiający wielowarstwową strukturę w architekturze, zarówno w skali człowieka, budynku, jak i organizacji miasta. Od 2016 roku współzałożyciel pracowni Wartość Dodana.

Pojawia się jednak światełko w tunelu, cyfrowa iskra zapalna. Pomocna może być próba ujarzmienia podstawowego budulca dzisiejszej epoki informacji — danych. Opierając się na interpretacji dużych zestawów danych zarówno w projektowaniu urbanistycznym, jak i architektonicznym, mamy szansę znów przybliżyć się do racjonalnej strony budownictwa przy zachowaniu twórczej iskry. W kontekście nadchodzącej sztucznej inteligencji, lub słowami współtwórcy DeepMind, Mustafy Suleymana, epokowej fali, droga ta jawi się nie tylko jako kusząca możliwość rozwoju, lecz także jako niezbędna strategia przetrwania. W świecie, gdzie algorytmy oceniają opłacalność inwestycji szybciej niż architekt zdąży otworzyć ArchiCAD, ignorowanie danych jest zawodowym samobójstwem.

Inżynieria, definiowana przez prof. Jonathana Grubera z MIT jako projektowanie optymalnego rozwiązania dla ograniczonych zasobów, idealnie wpisuje się w problemy architektonicznego i urbanistycznego działania. Głębia naszej pracy jest ukryta gdzieś na powierzchni tej definicji, parafrazując Italo Calvino. Jedno jest pewne: trudno optymalizować rozwiązania bez twardych danych, do których możemy się odnieść. Polegając tylko na osobistym doświadczeniu i intuicji, wiele ryzykujemy, otwieramy się na twardą krytykę, przestajemy być niezawodni. Długofalowo jesteśmy spychani na niższy priorytet przy budżetowaniu inwestycji, gdyż nie potrafimy matematycznie udowodnić naszej racji. W rezultacie spada nasza wartość rynkowa, diagnoza zbyt dobrze znana nam wszystkim.

Mario Carpo, profesor Bartlett University College w Londynie, w „The Second Digital Turn” (2017) przewiduje, że kolejnym krokiem jest przejście architektów do roli trenerów danych i moderatorów systemów. Architektura ma szansę stać się predyktywna. Nawet w pierwszym kroku data driven design stanowi szansę na odbudowanie pozycji racjonalnego architekta inżyniera. Projektowanie oparte na danych, od inwentaryzacji za pomocą chmur punktów, przez analizy terenu GIS, projektowanie za pomocą całościowego modelowania informacji BIM, po automatyzację dokumentacji, to znacznie więcej niż usprawnione projektowanie. Sprowadza je do spektrum kreatywnej, wielowarstwowej i racjonalnej optymalizacji, nie tylko na płaszczyźnie cięcia kosztów. Daje nam argumenty oraz uczy nas pierwszego kroku pracy z danymi, niezbędnego do odnalezienia się przy nadchodzących zmianach AI. Wracając do porównania survivalowego — projektowanie oparte na danych pozwala nam na szukanie ukrytego potencjału, zwinną reakcję na zmiany, odpowiedzialną ekologicznie optymalizację zasobów oraz lepsze zrozumienie kontekstu i głosu społecznego. Jego użyteczność się zwiększa wraz ze wzrostem skali, proporcjonalnie do dostępnych danych, jest strategią dla niemal każdej skali projektowej.

analiza wzorców gastronomicznych w zasięgu pieszym Warszawy wykonana autorskim algorytmem Piotra Kamińskiego

Dlaczego więc nie podążamy tą drogą? Być może będzie to trudna do przełknięcia pigułka, ale często brakuje nam pokory. Opowiadamy o tajemniczej głębi procesu twórczego, jednak coraz częściej przypomina to intelektualną zasłonę dymną, chroniącą nas przed odpowiedzialnością liczbową. Zasłaniamy się niemierzalną naturą procesu kreatywnego oraz pozorną głębią naszej holistycznej wiedzy, lecz boimy się bezpośredniej matematycznej konfrontacji z racjonalną inżynierią. Lubimy stwierdzenia, że architekt to jednocześnie projektant, prawnik, psycholog i biznesman, jednak kto z nas odróżnia ius naturale od ius positivum, psychoanalizę Junga od koncepcji Lacana oraz ma świadomość pełnych zasad metodologii Lean według standardu Six Sigma Black Belt? Nasza szeroka wiedza pozaarchitektoniczna jest często co najmniej powierzchowna. Pracownie, które outsourcują obsługę prawną czy marketing, zyskują logiczną przewagę konkurencyjną. Oddanie części pracy specjalistom jest po prostu racjonalne, podobnie jak mierzenie osiągów naszych pracowni, naszych budynków oraz uczenie się na tych danych.

Nasza mentalność modernistycznych wszechwiedzących projektantów jest zakorzeniona w XX wieku. XXI wiek rozpoczął się jako wiek informacji, a być może niedługo przekształci się w wiek sztucznej inteligencji. Właśnie dlatego następnym naszym językiem obcym powinny być języki skryptowania i promptowania, a nowych narzędzi obróbki danych powinniśmy się uczyć z większą werwą niż przeglądać żurnale architektoniczne. Jeśli prześpimy ten moment zmiany, grozi nam pozostanie niszowymi, drugorzędnymi reliktami dwudziestowiecznego porządku. Niczym Geoffroy Tory, wielki artysta przepisujący manuskrypty w epoce postgutenbergowskiej.

Co nam pozostaje, aby nie pozostać w tyle? Eksplorować narzędzia, zaakceptować zmianę, elastycznie się dostosowywać i przede wszystkim wymieniać się wiedzą. Pól eksploatacji technologii i projektowania opartego na danych jest wiele: od projektowych (generatywnej optymalizacji rzutu i formy, użytych materiałów, konstrukcji), przez analityczne (wspomagana analiza formalno-prawna, GIS, Isovis), organizacyjne (automatyzacja dokumentacji, prezentacji, wizualizacji), po finansowe (śledzenie i analiza godzin pracy, optymalizacja czasu, realne dane finansowe firmy). Nie musimy wyważać otwartych drzwi, wystarczy, że każdy z nas skupi się na jednej rzeczy i przekaże wiedzę dalej. Każda optymalizacja procesu przybliża nas do racjonalnej inżynierii, a połączona z następną może mieć pozytywnie logarytmiczny efekt.

Pokolenie U40 ma zarówno umiejętności pracy analogowej, krytyczne myślenie, jak i swobodę cyfrową. To idealna pozycja do wykorzystania potencjału nieuchronnej zmiany. Nie zatracimy się w narzędziach, wykorzystamy je jako wsparcie naszych umiejętności, heurystykę, która upraszcza czynności powtarzalne, a nie głębię myśli, zmniejszenie tarcia i zwiększenie efektywności bez uszczerbku na kreatywności i jakości.

Jeśli razem stawimy czoła fali, wyjdziemy z tej zmiany silniejsi, lepsi, nasza praca stanie się przyjemniejsza i bardziej satysfakcjonująca. Być może też dzięki racjonalności i optymalizacji opartej na danych, będzie rosła w cenę. Czytajmy więc sygnały nadchodzącej zmiany, wyciągajmy wnioski i podważajmy nasze decyzje w świetle danych. To pierwszy krok. Zewrzyjmy szyki i wymieniajmy się wiedzą w ramach architektonicznego think-tanku U40. To nie tylko szansa na przetrwanie, ale i okazja na stworzenie standardów na następne dwadzieścia pięć lat pracy.