#IkonyPolskiejArchitektury
Pierwszy taki budynek w Polsce, przykryty paraboloidalnym dachem, lewitujący nad peronami — dworzec Warszawa Ochota to jeden z najciekawszych przykładów architektury modernistycznej na trasie polskich kolei. Dlaczego był innowacyjny?
Budowa stacji rozpoczyna się w 1954 roku. Za projekt budynku dworca przy placu Artura Zawiszy, jak i innych warszawskich przystanków kolejowych, odpowiedzialni są Arseniusz Romanowicz i Piotr Szymaniak, dwaj absolwenci Politechniki Warszawskiej, kolejno w 1936 i 1938 roku. Zanim przyszła Ochota, już w 1938 roku stworzyli razem projekt Żeglarskiego Ośrodka Morskiego w Gdyni, w 1939 – pawilon polski na Wystawę Światową w Nowym Jorku, a w 1949 ośrodek wioślarski YMCA w Warszawie. To na podstawie ich wspólnych projektów powstały warszawskie dworce: Centralna, Stadion, Śródmieście WKD, Powiśle i Warszawa Wschodnia, czyli Mister Warszawy z 1969 roku.
Warszawa Ochota, 1963 r.
fot.: Zbyszko Siemaszko, Narodowe Archiwum Cyfrowe
trasa modernistycznej kolei polskiej
Choć początkowo dworzec lokalizowano po zachodniej stronie ulicy Towarowej, ostatecznie powstaje on po stronie wschodniej, bliżej Placu Zawiszy – stąd robocza nazwa przystanku — Warszawa Zawisza. Stacja sąsiaduje również z Alejami Jerozolimskimi, z dwóch stron odgrodzona jest więc wielopasmowymi trasami ruchu. Kładka nad torami za stacją prowadzi w stronę wysokiej zabudowy mieszkaniowej.
© Google Maps
We wrześniu 1963 roku stacja Warszawa Ochota, tak jak poprzednie kolejowe realizacje duetu Romanowicz i Szymaniak, zaskakuje mieszkańców Woli futurystyczna bryłą, przeszklonym pawilonem kasowym i wygiętym dachem. Nic dziwnego, że paraboloidalne, żelbetowe przekrycie budynku do dziś porusza — współautorem jego konstrukcji jest bowiem Wacław Zalewski, któremu zawdzięczamy również inną ikonę polskiej architektury – Spodek w Katowicach. Taką konstrukcję po raz pierwszy przedstawił Eduardo Catalano, argentyński architekt, gdy w 1954 roku zaprojektował swój dom w Karolinie Północnej.
View this post on Instagram
Przekrycie pokrywa mozaika, tworząca białe i czarne pasy. Jego dwa wierzchołki położone po przekątnej unoszą się na wysokość 8,34 m względem poziomu podstawy. Jeden z nich opiera się o oparcie przegubowe przesuwne, dwa obniżone wierzchołki zaś o podparcie przegubowe. Do geometrii dachu nawiązują opadające ciągi schodów prowadzących niżej, na perony.
Warszawa Ochota, 2017 r.
fot. Renardo la vulpo © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Z powodu umiejscowienia w wykopie nie jest on tak szeroki, jak wynikałoby to z przewidywanej liczby pasażerów wysiadających tutaj w porannym szczycie. By rozładować tłok, częścią projektu tego przystanku przyjęto założenie, że pociągi z obu kierunków nie mogą wjeżdżać na tę stację jednocześnie
— brzmiał opis z katalogu Wystawy Średnicowej organizowanej przez Muzeum Sztuki Nowoczesnej z 2010 roku.
schody na peron, Warszawa Ochota
fot.: Wistula © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Wyjątkowa konstrukcja budynku sprawia, że wydaje się on unosić nad torowiskiem. Pawilon kasowy posadowiony jest na kładce nad torami. Wzniesiony na planie kwadratu o boku 17,25 metra mieści kasy Kolei Mazowieckich oraz Warszawskiej Kolei Dojazdowej. Pas biało-czarnej mozaiki przy podłodze nawiązuje do wzoru przekrycia. Niewielka budka usługowa przed głównym wejściem służyła już jako kiosk Ruchu, a obecnie – cukiernia.
nowoczesna, ale nie za długo
Postęp technologiczny na stacji Ochota reprezentować miały także uruchomione w 1965 roku ruchome schody — uległy jednak awarii i w latach 80. zostały rozebrane. Podobny los spotkał neony z nazwą stacji widoczne na archiwalnych fotografiach oraz słup reklamujący PKP i Warszawską Kolej Dojazdową (WKD), z których korzystanie Ochota znacznie ułatwiła. W 2022 roku dziennie z przystanków korzystało łącznie prawie 10 tysięcy osób.
stacja Warszawa Ochota
fot. Cybularny © CC BY SA 3.0 PL | Wikimedia Commons
Dzięki kompleksowej renowacji z 2008 roku starzejący się budynek, którego jasną elewację przykrywały warstwy brudu, odzyskał dawny blask. Dworzec wyposażony został w nowe materiały wykończeniowe — z zewnątrz pokryła go powłoka zapobiegająca utrzymywanie się graffiti. Odnowiono jednocześnie tynki, instalacje, izolację cieplną, a nawet oświetlenie i okna. Celem modernizacji według projektu Henryka Łaguna z pracowni Maas było przywrócenie pierwotnego wyglądu budynku z wykorzystaniem nowoczesnych materiałów. Rok później dworzec wyposażono w rampę prowadzącą na peron, przeznaczoną dla osób z niepełnosprawnościami.
Warszawa Ochota i Plac Zawiszy, widok z tarasu na Varso Tower
fot.: Cybularny © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Choć modernizacja pozwoliła utrzymać oryginalny wygląd budynku, w 2013 roku planowana była zmiana jego nazwy. Według propozycji ZTM Ochota miała powrócić do korzeni i zmienić się w stację Warszawa Plac Zawiszy.
Każda zmiana takiej nazwy dezorientuje nie tylko pasażerów komunikacji miejskiej, ale również pozostałych użytkowników przestrzeni publicznej.
— skomentowało wówczas Biuro Drogownictwa i Komunikacji m.st. Warszawy, co wystarczyło, by ZTM wycofał się z projektu.
W 2018 roku konserwator zabytków prof. Jakub Lewicki decyduje o wpisaniu budynku stacji Warszawa Ochota do rejestru zabytków. Od jego decyzji odwołała się Spółka PKP, która już wtedy planowała przebudowę warszawskiej linii średnicowej — status zabytku mógł jednak znacznie utrudnić wprowadzenie części zmian.
wizualizacja
© Kuryłowicz & Associates
Decyzję prof. Lewickiego podtrzymuje jednak prof. Magdalena Gawin, Generalny Konserwator Zabytków i ówczesna Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
[…] Zastosowanie ww. formy [przekrycia – red.] o dynamicznej linii jest ilustracją progresywnych rozwiązań architektonicznych i wykazuje wysokie wartości artystyczne oraz nowatorstwo konstrukcji. Jednocześnie obiekt posiada walor przestrzenny i urbanistyczny, którego nośnikiem jest ekspozycja pawilonu kasowego posadowionego na kładce, a tym samym nadwieszonego nad torowiskiem
— uzasadniała prof. Gawin.
nie stracili Ochoty na…
…remont linii średnicowej — do tej pory zrealizowana została jednak tylko przebudowa dworca Warszawa Zachodnia. Termin rozpoczęcia pozostałych prac stale się przesuwa — według najnowszych doniesień remont tuneli kolejowych w centrum rozpocznie się dopiero w 2031 roku.
wizualizacja
© Kuryłowicz & Associates
Jeżeli projekt Kuryłowicz & Associates z 2019 roku zostanie wówczas zrealizowany, przystanek Ochota przykryje betonowa płyta, a obok zabytkowego budynku dworca powstanie nowy plac miejski, z parkingiem rowerowym i wiatą. To tam również miałby rozpoczynać się nowy park linearny, ciągnący się aż do ronda de Gaulle”a.
